Spory budowlane | Gwarancja należytego wykonania umowy o roboty budowlane – realizacja uprawnień i ochrona przed nadużyciem

Gwarancja należytego wykonania umowy (ZNWU) to jedno z kluczowych narzędzi zabezpieczenia kontraktów budowlanych. Inwestorzy wymagają jej niemal w każdym większym przedsięwzięciu, a wykonawcy składają ją również na zabezpieczenie własnych roszczeń o wynagrodzenie. Instrument ten bywa jednak źródłem poważnych sporów — zarówno gdy beneficjent sięga po środki z gwarancji bez podstawy, jak i gdy gwarant nieuzasadnienie odmawia wypłaty. Poniżej wyjaśniamy, jak gwarancja należytego wykonania umowy działa w praktyce, jakie prawa przysługują każdej ze stron i jak bronić się przed jej nieuprawnionymi wypowiedzeniem.

Artykuł jest częścią serii poświęconej sporom budowlanym, w której na bieżąco publikujemy praktyczne informacje o dochodzeniu roszczeń z tytułu wad robót budowlanych. Jeśli masz problem z wadami robót budowlanych lub innym sporem na budowie, sprawdź, jak możemy Ci pomóc — na naszej podstronie spory budowlane znajdziesz informacje o tym, w jakim zakresie działamy i jak wygląda współpraca z kancelarią w takich sprawach.

Na czym polega gwarancja należytego wykonania umowy?

W obrocie budowlanym gwarancja ZNWU przyjmuje postać gwarancji bankowej lub ubezpieczeniowej. To jednostronne zobowiązanie banku lub zakładu ubezpieczeń (gwaranta) do wypłaty określonej sumy na rzecz beneficjenta (np. inwestora), jeżeli zajdą okoliczności wskazane w treści gwarancji. Gwarancja bankowa jest uregulowana w art. 81 Prawa bankowego i wymaga dla swej ważności formy pisemnej pod rygorem nieważności. Gwarancja ubezpieczeniowa nie posiada odrębnej podstawy ustawowej — jej treść kształtuje się na zasadzie swobody umów, a orzecznictwo stosuje do niej per analogiam przepisy o gwarancji bankowej.

Stosunek prawny gwarancji działa na trzech płaszczyznach: stosunek podstawowy (umowa o roboty budowlane między inwestorem a wykonawcą), stosunek zlecenia (umowa między wykonawcą a gwarantem) oraz stosunek gwarancji (zobowiązanie gwaranta wobec beneficjenta). Kluczową cechą jest abstrakcyjny charakter gwarancji — gwarant nie może powoływać się na zarzuty ze stosunku podstawowego, co czyni ten instrument wyjątkowo skutecznym.

Gwarancja bezwarunkowa „na pierwsze żądanie”

Najczęściej stosowanym typem jest gwarancja bezwarunkowa lub „na pierwsze żądanie”. Zgodnie z uchwałą 7 sędziów Sądu Najwyższego (sygn. akt III CZP 16/93) gwarant nie może skutecznie powołać się na zarzuty ze stosunku podstawowego — w szczególności na brak lub wygaśnięcie roszczenia głównego. Realizacja takiej gwarancji wymaga jedynie złożenia przez beneficjenta żądania zapłaty przed upływem terminu ważności i spełnienia wymogów formalnych określonych w dokumencie.

Strony mogą jednak w umowie o roboty budowlane określić, że gwarancja będzie miała charakter warunkowy. W takim przypadku beneficjent musi wykazać, że dłużnik nie wykonał swojego zobowiązania. Warto pamiętać, że Sąd Najwyższy w wyroku z 25 listopada 2022 r. (II CSKP 1127/22) wskazuje, że w treści gwarancji mogą pojawiać się wymogi dokumentowe odzwierciedlające mechanizm wymagalności wynagrodzenia — ale pod warunkiem, że nie umożliwiają one jednostronnego zablokowania wypłaty przez inwestora.

Jak realizować gwarancję — wymogi formalne

Do realizacji gwarancji wystarczające jest co do zasady złożenie gwarantowi żądania zapłaty w terminie ważności gwarancji. Beneficjent musi spełnić wszystkie wymogi formalne opisane w dokumencie — najczęściej chodzi o złożenie pisemnego wezwania z ewentualnymi załącznikami (np. protokołem odbioru, oświadczeniami o zaległościach wobec podwykonawców). Jeżeli w treści gwarancji wskazano dokumenty niezwiązane z konkretnym stosunkiem gwarancyjnym, ich nieprzedłożenie nie musi stanowić przeszkody do wypłaty — tak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 12 kwietnia 2006 r. (III CSK 25/06).

Jeżeli termin ważności gwarancji nie wygasnął, a wymogi formalne zostały spełnione, gwarant ma obowiązek wypłacić sumę gwarancyjną w terminie wskazanym w dokumencie. W braku takiego terminu stosuje się art. 455 k.c. — wypłata powinna nastąpić niezwłocznie po wezwaniu.

Nieuprawnione pobranie gwarancji — co może zrobić wykonawca?

Do nieuprawnionego skorzystania z gwarancji dochodzi, gdy beneficjent spełnia wymogi formalne, ale roszczenie ze stosunku podstawowego faktycznie nie istnieje — np. inwestor bez podstawy twierdzi, że roboty zostały wykonane nieprawidłowo, albo bezzasadnie obciąża wykonawcę karami umownymi. W takim wypadku wykonawcy przysługuje roszczenie o zwrot pobranej kwoty — orzecznictwo dopuszcza zarówno podstawę kontraktową (art. 471 k.c.), jak i przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 k.c.). W praktyce sądy często nie określają podstawy, stwierdzając po prostu obowiązek zwrotu.

Warta uwagi jest również ścieżka postępowania zabezpieczającego. Coraz częściej wykonawcy wnioskują do sądu o zakaz pobierania z gwarancji jeszcze przed wszczęciem postępowania głównego. Koszty takiego wniosku są minimalne (opłata stała 100 zł), a orzecznictwo ostatnich lat coraz chętniej przyznaje takie zabezpieczenia. Choć część sądów wskazuje, że podważa to funkcję gwarancji, stanowi to realną możliwość ochrony.

Nadużycie gwarancji przez beneficjenta — perspektywa orzecznictwa

Gwarant — bank lub ubezpieczyciel — może powołać się na zarzut nadużycia gwarancji i odmówić wypłaty, ale tylko gdy nadużycie jest ewidentne i nie wymaga żadnego postępowania dowodowego. Sąd Najwyższy podkreślił (m.in. w uchwale z 28 kwietnia 1995 r., III CZP 166/94), że skuteczność tego zarzutu przyjmuje się wyjątkowo — np. gdy gwarancja stała się narzędziem uzyskania nienależnych korzyści lub wynika ze zmowy stron. Zwykły spór o istnienie wierzytelności ze stosunku podstawowego nie jest wystarczającą przesłanką odmowy wypłaty.

Praktyczne wnioski dla stron umów budowlanych

Dla inwestora (beneficjenta gwarancji):

• Ustalaj treść gwarancji dokładnie w umowie — wzorzec gwarancji powinien być załącznikiem do kontraktu.
• Unikaj warunków, które dają wykonawcy możliwość skutecznego zablokowania wypłaty.
• Pamiętaj o terminie ważności — po jego upływie gwarancja jest bezskuteczna nawet przy spełnieniu pozostałych wymogów.

Dla wykonawcy (zleceniodawcy gwarancji):

• Domagaj się w umowie precyzyjnego określenia przesłanek uruchomienia gwarancji.
• Jeśli inwestor bezpodstawnie sięga po sumę gwarancyjną, niezwłocznie wnoś o zabezpieczenie roszczenia (zakaz pobierania) oraz dochodzi zwrotu na drodze sądowej.
• Dokumentuj staranne wykonanie robót na bieżąco — to Twój główny materiał dowodowy.

Jeśli masz pytania dotyczące gwarancji należytego wykonania umowy lub innych sporów wynikających z kontraktów budowlanych, skontaktuj się z naszą kancelarią. Adwokaci z Kancelarii OWO w Jeleniej Górze reprezentują zarówno inwestorów, jak i wykonawców — na etapie negocjacji warunków umowy, jak i przed sądem. Więcej o tym, jak kancelaria OWO wspiera klientów w sporach budowlanych, przeczytasz na naszej podstronie dedykowanej tej tematyce.