Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia mówi tylko tyle, kto dziedziczy i w jakiej części. Nie rozstrzyga, kto dostanie mieszkanie, kto samochód, a kto pieniądze z konta. Do tego służy osobna instytucja – dział spadku. Można go przeprowadzić u notariusza albo w sądzie, a bez niego spadkobiercy pozostają współwłaścicielami całego odziedziczonego majątku.
Od chwili śmierci spadkodawcy do majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 1035 Kodeksu cywilnego). Każdy spadkobierca ma udział w całej masie spadkowej, a nie w konkretnych rzeczach. Trzech spadkobierców dziedziczących po 1/3 nie ma więc osobno mieszkania, samochodu i oszczędności – każdy z nich ma jedną trzecią w każdym z tych składników.
Dział spadku kończy ten stan. Po jego przeprowadzeniu poszczególne składniki majątku przypadają konkretnym osobom na wyłączną własność. Zgodnie z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego dział może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu wydanego na żądanie któregokolwiek z nich.
Nie. Żaden przepis nie nakazuje spadkobiercom podzielić majątku ani nie wyznacza na to terminu. Żądanie działu spadku nie przedawnia się, więc formalnie sprawę można przeprowadzić po roku, po dziesięciu latach albo po trzydziestu.
Praktyka pokazuje jednak, że zwlekanie kosztuje. Dopóki trwa wspólność majątku spadkowego, żaden spadkobierca nie może samodzielnie sprzedać mieszkania czy działki, a rozporządzenie udziałem w przedmiocie należącym do spadku wymaga zgody pozostałych. Z czasem zmienia się wartość składników majątku, giną dokumenty, a świadkowie – potrzebni na przykład do wykazania, kto ponosił nakłady na nieruchomość – przestają pamiętać szczegóły. Bywa też, że umiera jeden ze spadkobierców i przed działem trzeba najpierw przeprowadzić postępowanie spadkowe po nim. Konflikt, którego nie rozwiązano za życia rodzeństwa, przechodzi wtedy na kuzynów.
Działu nie przeprowadzi się, dopóki nie zostanie formalnie ustalony krąg spadkobierców. Służy do tego jeden z dwóch dokumentów:
– sądowe postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku,
– zarejestrowany notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.
Oba mają tę samą moc prawną. Akt poświadczenia dziedziczenia da się uzyskać szybciej, ale wymaga stawiennictwa wszystkich spadkobierców u notariusza i zgody co do sposobu dziedziczenia. Jeżeli spadkodawca sporządził testament szczególny albo istnieje spór o testament, pozostaje droga sądowa.
Można też złożyć oba wnioski – o stwierdzenie nabycia spadku i o dział – w jednym postępowaniu. Zgodnie z art. 681 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli stwierdzenie nabycia spadku jeszcze nie nastąpiło, postanowienie w tym przedmiocie wydaje sąd w toku sprawy o dział. W praktyce rzadko przyspiesza to sprawę, bo sąd i tak nie podzieli majątku przed uprawomocnieniem się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.
Umowa wymaga zgody wszystkich spadkobierców – co do tego, że dział w ogóle ma nastąpić, i co do sposobu podziału. Nikogo nie da się do niej zmusić. Wystarczy, że jedna osoba się nie zgadza albo odmawia stawienia się u notariusza, i pozostaje sąd.
Spory, które najczęściej blokują umowny dział, dotyczą wyceny nieruchomości, rozliczenia darowizn otrzymanych za życia spadkodawcy oraz rozliczenia nakładów poczynionych przez tego spadkobiercę, który po śmierci zmarłego zajął się majątkiem.
Zasadą jest dowolność formy. Jeżeli jednak w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa o dział spadku wymaga formy aktu notarialnego (art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego). Ta sama zasada obejmuje spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, prawo użytkowania wieczystego oraz przedsiębiorstwo, w którego skład wchodzi nieruchomość. Zbycie udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wymaga z kolei formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi.
Niezachowanie wymaganej formy oznacza nieważność umowy. Podpisany w domu papier dzielący odziedziczony dom nie wywoła żadnych skutków – nieruchomość dalej pozostanie wspólna.
Jeżeli spadek obejmuje wyłącznie ruchomości i pieniądze na rachunkach, wystarczy zwykła forma pisemna. Bank czy wydział komunikacji przyjmie taką umowę bez aktu notarialnego.
Umowny dział może objąć cały spadek albo tylko jego część (art. 1038 § 2 Kodeksu cywilnego). To rozwiązanie przydaje się, gdy spadkobiercy chcą szybko podzielić środki z rachunku bankowego albo sprzedać samochód, a spór o nieruchomość zostawiają na później. W postępowaniu sądowym jest odwrotnie: dział powinien obejmować cały spadek, a jego ograniczenie do części wymaga ważnych powodów (art. 1038 § 1 Kodeksu cywilnego).
Częściowy dział ma jeden istotny skutek uboczny. Dopóki majątek nie zostanie podzielony w całości, nie zmieniają się zasady odpowiedzialności za długi spadkowe.
Wniosek może złożyć każdy ze spadkobierców, a także nabywca udziału w spadku lub w przedmiocie należącym do spadku oraz wierzyciel zainteresowany zaspokojeniem się z majątku spadkowego.
Właściwy jest sąd spadku, czyli co do zasady sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Na żądanie uczestnika zgłoszone najpóźniej na pierwszej rozprawie sąd spadku może przekazać sprawę sądowi rejonowemu, w którego okręgu znajduje się spadek lub znaczna jego część, albo sądowi, w którego okręgu mieszkają wszyscy współspadkobiercy (art. 683 Kodeksu postępowania cywilnego). Sądem pierwszej instancji zawsze jest sąd rejonowy, niezależnie od wartości majątku.
Opłata od wniosku o dział spadku wynosi 500 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu – 300 zł. Gdy dział spadku łączy się ze zniesieniem współwłasności, opłata wzrasta do 1000 zł, a przy zgodnym projekcie wynosi 600 zł (art. 51 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Do tego dochodzą koszty opinii biegłych, które przy wycenie nieruchomości bywają wyższe niż sama opłata sądowa.
Postępowanie działowe wyróżnia się tym, że sąd nie ogranicza się do materiału podanego przez uczestników. Zgodnie z art. 684 Kodeksu postępowania cywilnego skład i wartość spadku ulegającego podziałowi ustala sąd. Nie zwalnia to jednak uczestników z inicjatywy dowodowej – jeżeli ktoś twierdzi, że konkretna rzecz należała do spadkodawcy, powinien to wykazać.
Sąd rozstrzyga przy okazji o wzajemnych roszczeniach spadkobierców z tytułu posiadania przedmiotów spadkowych, pobranych pożytków, poczynionych nakładów oraz spłaconych długów spadkowych (art. 686 Kodeksu postępowania cywilnego). Te rozliczenia załatwia się w sprawie o dział spadku, a nie w osobnym procesie.
Wartość majątku ustala się według cen z chwili orzekania, a nie z chwili śmierci spadkodawcy. Przy sporze konieczna jest opinia biegłego rzeczoznawcy.
Do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o zniesieniu współwłasności, więc sąd dysponuje trzema sposobami podziału.
Pierwszy to podział fizyczny – rozdzielenie rzeczy między spadkobierców albo podzielenie jednej nieruchomości na mniejsze. Ten sposób ma pierwszeństwo, o ile jest możliwy i nie prowadzi do istotnej zmiany rzeczy ani do znacznego spadku jej wartości.
Drugi to przyznanie rzeczy jednemu ze spadkobierców z obowiązkiem spłaty pozostałych. Stosuje się go najczęściej przy mieszkaniach, których nie da się podzielić. Sąd oznacza wtedy termin i sposób uiszczenia spłat, wysokość i termin odsetek, a w razie potrzeby także sposób zabezpieczenia. Spłaty rozłożone na raty nie mogą być rozłożone na okres dłuższy niż dziesięć lat (art. 212 § 3 Kodeksu cywilnego).
Trzeci to podział cywilny – sprzedaż majątku i rozdzielenie uzyskanej kwoty. Sprzedaż odbywa się w trybie licytacyjnym, zwykle poniżej wartości rynkowej, dlatego traktuje się ją jako ostateczność.
Możliwe jest też przyznanie rzeczy kilku spadkobiercom na współwłasność w częściach ułamkowych, ale wyłącznie na ich zgodne żądanie (art. 1044 Kodeksu cywilnego). Takie rozstrzygnięcie nie kończy współwłasności, tylko przenosi problem w przyszłość.
Te dwie instytucje mylą się najczęściej, a w praktyce często występują razem.
Zniesienie współwłasności dotyczy rzeczy, która ma kilku współwłaścicieli niezależnie od dziedziczenia – na przykład działki kupionej wspólnie przez dwie osoby. Dział spadku dotyczy majątku, który stał się wspólny wskutek śmierci spadkodawcy.
Zdarza się, że jedno postępowanie musi objąć obie sytuacje. Typowy przykład: małżonkowie mieli mieszkanie w majątku wspólnym, jedno z nich umiera. Do spadku wchodzi wtedy udział zmarłego małżonka, a nie całe mieszkanie – żeby uporządkować stan prawny lokalu, trzeba jednocześnie podzielić majątek wspólny małżonków i dokonać działu spadku. Drugi przykład: spadkodawca był współwłaścicielem nieruchomości w częściach ułamkowych razem z osobą spoza rodziny.
Art. 689 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala te sprawy połączyć. Jeżeli cały majątek spadkowy lub poszczególne rzeczy wchodzące w skład spadku stanowią współwłasność z innego tytułu niż dziedziczenie, dział spadku i zniesienie współwłasności mogą być przeprowadzone w jednym postępowaniu. To właśnie ten wariant objęty jest wyższą opłatą sądową – 1000 zł zamiast 500 zł.
Dział obejmuje aktywa. Długów spadkowych się nie dzieli – zmieniają się natomiast zasady odpowiedzialności za nie.
Do chwili działu spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe solidarnie. Wierzyciel może więc żądać całości od jednego z nich, wedle własnego wyboru. Ten, kto zapłacił, może następnie żądać od pozostałych zwrotu przypadających na nich części. Od chwili działu spadku każdy spadkobierca odpowiada za długi w stosunku do wielkości swojego udziału (art. 1034 Kodeksu cywilnego).
Górną granicę odpowiedzialności wyznacza sposób przyjęcia spadku. Przy przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza – dziś regule, bo brak oświadczenia w terminie sześciu miesięcy oznacza właśnie taki skutek (art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego) – spadkobierca odpowiada tylko do wartości stanu czynnego spadku.
Spadkobiercy mogą w umowie o dział spadku ustalić między sobą, kto spłaca który dług. Takie postanowienie wiąże wyłącznie ich. Wierzyciel nie jest nim związany i może dochodzić należności na zasadach wynikających z ustawy, a rozliczenia wewnętrzne pozostają sprawą między spadkobiercami.
Przy dziale spadku bierze się pod uwagę również to, co spadkodawca rozdał za życia. Zgodnie z art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych.
Mechanizm wygląda tak: do wartości spadku dolicza się wartość darowizn podlegających zaliczeniu, otrzymaną sumę dzieli się według udziałów spadkowych, a następnie każdemu obdarowanemu zalicza się na poczet jego schedy to, co już dostał. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili działu spadku.
Obowiązek zaliczenia odpada, gdy z oświadczenia spadkodawcy albo z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od zaliczenia. Zaliczeniu nie podlegają też drobne darowizny zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach. Na schedę zalicza się natomiast koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego zstępnego w części przekraczającej przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku.
Jeżeli wartość darowizny przewyższa wartość należnej schedy, obdarowany nie zwraca nadwyżki – zostaje po prostu pominięty przy dziale, a jego darowizny nie dolicza się do spadku (art. 1040 Kodeksu cywilnego).
Sąd nie bada z urzędu, czy takie darowizny miały miejsce. Ciężar wykazania spoczywa na tym, kto się na nie powołuje – zwykle na spadkobiercy, który sam nic za życia spadkodawcy nie otrzymał.
Częsta sytuacja: po śmierci rodziców jedno z rodzeństwa mieszka w odziedziczonym domu, opłaca podatki i przeprowadza remonty, a pozostali mieszkają gdzie indziej i nie korzystają z nieruchomości. Po kilku latach dochodzi do sprawy o dział spadku.
Wydatki poniesione na majątek spadkowy podlegają rozliczeniu – ten, kto je poniósł, może żądać zwrotu od pozostałych proporcjonalnie do ich udziałów. Działa to też w drugą stronę: pożytki pobrane z majątku spadkowego, na przykład czynsz najmu, należą się wszystkim spadkobiercom według udziałów, a nie temu, kto akurat wynajmował lokal. Roszczenia z tytułu posiadania rzeczy, pobranych pożytków i poczynionych nakładów rozpoznaje sąd w sprawie o dział spadku.
Rozliczenia te wymagają dowodów. Faktury za materiały, przelewy, umowy z wykonawcami – zebrane na bieżąco pozwalają wykazać nakład po latach. Bez dokumentów pozostają zeznania świadków, co przy remoncie sprzed dziesięciu lat rzadko wystarcza do ustalenia konkretnych kwot.
Podatek od spadków i darowizn obciąża samo nabycie spadku, a nie jego podział. Katalog czynności opodatkowanych z art. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn jest zamknięty i nie wymienia działu spadku – ani odpłatnego, ani nieodpłatnego.
Osobną kwestią jest podatek od czynności cywilnoprawnych. Umowa o dział spadku podlega mu w części dotyczącej spłat i dopłat. Jeżeli spadkobiercy dzielą majątek bez wzajemnych spłat, podatek nie wystąpi. Obowiązek obciąża tego, kto otrzymuje więcej, niż wynosi jego udział.
Trzeba też pamiętać o podatku dochodowym przy późniejszej sprzedaży odziedziczonej nieruchomości. Pięcioletni termin liczy się tu od końca roku, w którym nieruchomość nabył lub wybudował spadkodawca, a nie od daty jego śmierci.
Umowny dział spadku u notariusza da się przeprowadzić w ciągu kilku dni od skompletowania dokumentów. Sprawa sądowa, w której uczestnicy są zgodni co do składu majątku i sposobu podziału, kończy się zwykle w kilka miesięcy. Gdy spór dotyczy wyceny nieruchomości, nakładów albo darowizn i konieczne są opinie biegłych, postępowanie trwa od roku do kilku lat.
Różnica w kosztach działa podobnie. Taksa notarialna zależy od wartości dzielonego majątku i podlega negocjacji do wysokości stawki maksymalnej, natomiast w sprawie sądowej do opłaty dochodzą wynagrodzenia biegłych i koszty zastępstwa procesowego.
Adwokat zaczyna od ustalenia, co realnie wchodzi w skład spadku i czy sprawa nadaje się do załatwienia umową. Sprawdza stan prawny nieruchomości w księgach wieczystych, ustala, czy majątek nie jest obciążony współwłasnością z innego tytułu, i weryfikuje, czy za życia spadkodawcy nie doszło do darowizn podlegających zaliczeniu na schedę. Na tej podstawie można ocenić, ile w praktyce przypadnie każdemu spadkobiercy – często wynik odbiega od ułamków z postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.
Jeżeli porozumienie jest możliwe, adwokat przygotowuje projekt podziału i prowadzi rozmowy z pozostałymi spadkobiercami. Zgodny wniosek do sądu jest tańszy i szybszy niż spór. Gdy porozumienia nie ma, sporządza wniosek o dział spadku wraz z żądaniem rozliczenia nakładów i pożytków, gromadzi dokumenty potwierdzające skład majątku i reprezentuje klienta na rozprawach, w tym przy weryfikacji opinii biegłych – wycena nieruchomości przesądza często o wysokości spłaty.
Jeżeli po śmierci bliskiej osoby majątek pozostaje niepodzielony albo spadkobiercy nie mogą dojść do porozumienia, zapraszamy do kontaktu z Kancelarią OWO Adwokaci. Prowadzimy sprawy spadkowe na terenie całego województwa dolnośląskiego, z biurami w Jeleniej Górze i we Wrocławiu, i pomagamy zarówno przy umownym dziale spadku u notariusza, jak i w postępowaniu sądowym.
biuro@owo-adwokaci.pl
Artur Obarzanek
tel: +48 606 371 452
Aleksandra Włodarczyk - Ochenkowska
tel: +48 794 984 811
Kamil Ochenkowski
tel: +48 605 167 551
OWO Adwokaci 2024.
Wszelkie prawa zastrzeżone.
Projekt i wykonanie: Proformat
OWO Adwokaci
Pl. Ks. Wyszyńskiego 52/16
58-500 Jelenia Góra
