Waloryzacja umowna i sądowa – czym jest i kiedy ma zastosowanie?

Waloryzacja stanowi mechanizm prawny, którego celem jest zachowanie realnej wartości ekonomicznej świadczenia pieniężnego w sytuacji zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania. W praktyce oznacza to, że wierzyciel – zamiast otrzymać nominalnie tę samą kwotę – powinien uzyskać równowartość ekonomiczną odpowiadającą wartości świadczenia z chwili jego powstania, nawet jeżeli wymaga to podwyższenia albo obniżenia pierwotnie ustalonej sumy.

Z waloryzacją spotykamy się również w życiu codziennym – przykładowo emerytury i renty podlegają okresowej waloryzacji, aby inflacja nie prowadziła do realnego obniżenia ich realnej wartości. W prawie cywilnym wyróżnia się kilka typów waloryzacji, w tym waloryzację inflacyjną, płacową, kapitałową, a także waloryzację umowną i sądową. To właśnie te dwa ostatnie mechanizmy są przedmiotem niniejszego opracowania.

Nominalizm jako zasada prawa cywilnego

Dla zrozumienia istoty waloryzacji konieczne jest wyjaśnienie pojęcia nominalizmu. Zasada nominalizmu polega na tym, że zobowiązanie pieniężne powinno zostać spełnione poprzez zapłatę tej samej sumy pieniężnej, na jaką opiewało w chwili jego powstania (art. 358¹ § 1 k.c.). Oznacza to, że ustawodawca przyjmuje założenie stałej wartości jednostki pieniężnej, określonej przez państwo. Jest to tzw. wartość nominalna pieniądza – stąd też bierze się określenie zasada nominalizmu, powszechnie używane w życiu codziennym.

Nominalizm odnosi się wyłącznie do zobowiązań pieniężnych w ścisłym znaczeniu, a więc takich, których przedmiotem od samego początku jest określona suma pieniężna. Zobowiązania te mogą powstawać zarówno na podstawie umów, jak i innych zdarzeń prawnych.

Zasada ta nie znajduje natomiast zastosowania do zobowiązań, które w istocie mają charakter niepieniężny, a pieniądz pełni jedynie rolę surogatu innego świadczenia. W takich przypadkach wysokość świadczenia pieniężnego uzależniona jest od wartości dobra lub usługi, której pieniądz jedynie zastępuje, a nie stanowi pierwotnego przedmiotu zobowiązania.

Waloryzacja świadczeń pieniężnych

Koncepcja waloryzacji opiera się na założeniu, że świadczenie pieniężne powinno odpowiadać tej samej wartości ekonomicznej, jaką reprezentowało w chwili powstania zobowiązania. Jeżeli pomiędzy powstaniem a wykonaniem zobowiązania nastąpiła istotna zmiana siły nabywczej pieniądza, wierzyciel powinien otrzymać świadczenie odpowiednio skorygowane.

W praktyce postulat waloryzacji wysuwany jest najczęściej w interesie wierzyciela, gdyż stosowanie zasady nominalizmu w warunkach inflacji prowadzi do przerzucenia całego ryzyka deprecjacji pieniądza wyłącznie na niego. Z tego względu problem waloryzacji dotyczy jedynie takich stosunków zobowiązaniowych, w których istnieje odstęp czasowy pomiędzy powstaniem a wykonaniem zobowiązania.

Zarówno nominalizm, jak i waloryzacja odnoszą się wyłącznie do zobowiązań pieniężnych sensu stricto. Nie dotyczą natomiast sytuacji, w których do kompetencji sądu lub stron należy określenie innego przedmiotu świadczenia.

Zakres zastosowania waloryzacji

Zasada nominalizmu ma charakter reguły ogólnej i jest uznawana za zasadę prawa. Waloryzacja stanowi natomiast wyjątek, dopuszczalny wyłącznie w granicach wyznaczonych przez ustawę. Ustawodawca wyraźnie wskazuje w art. 358¹ k.c., że spełnienie świadczenia następuje przez zapłatę sumy nominalnej, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.

Takimi przepisami szczególnymi są § 2–4 art. 358¹ k.c., które dopuszczają waloryzację świadczeń pieniężnych zarówno w drodze umowy, jak i orzeczenia sądu. Rozwiązanie to znacząco rozszerzyło zakres dopuszczalnej waloryzacji w porównaniu do stanu prawnego sprzed nowelizacji Kodeksu cywilnego z 1990 r.

Waloryzacja nie jest natomiast dopuszczalna w odniesieniu do świadczeń pieniężnych, których wysokość została określona w przepisach bezwzględnie obowiązujących (art. 358¹ § 5 k.c.). Jeżeli ustawodawca sam przewidział mechanizm waloryzacyjny, brak jest podstaw do stosowania art. 358¹ § 2–4 k.c.

Waloryzacja umowna

Zgodnie z art. 358¹ § 2 k.c. strony mogą zastrzec w umowie, że wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. Takie postanowienia określa się mianem klauzul waloryzacyjnych.

Klauzule waloryzacyjne nie zmieniają przedmiotu świadczenia – nadal pozostaje nim pieniądz, najczęściej waluta polska. Ich funkcją jest natomiast określenie, jaką kwotę pieniężną należy zapłacić, aby zobowiązanie zostało wykonane, przy uwzględnieniu zmiany wartości pieniądza.

Miernik wartości w waloryzacji umownej

Kodeks cywilny nie wskazuje konkretnego miernika wartości, pozostawiając stronom pełną swobodę w jego wyborze. Miernik ten nie musi pozostawać w bezpośrednim związku ze świadczeniem wzajemnym. W praktyce obrotu spotyka się między innymi:

1. klauzule walutowe (nie pełnią w tej sytuacji funkcji pieniądza) – za miernik przyjmują inną walutę niż ta, na którą opiewa zobowiązanie pieniężne;
2. klauzule towarowe –  za miernik wartości przyjmuje się tu cenę określonego towaru (np. klauzula zbożowa);
3. klauzule indeksowe – za miernik wartości przyjmuje się wartość powszechnie znanego wskaźnika (np. wskaźnik inflacji);
4. klauzula złota – wskazuje, że dłużnik ma zapłacić wierzycielowi tyle pieniędzy, ile w dniu wymagalności wynosi cena określonej ilości złota;
5. klauzula uposażenia – za miernik wartości uznaje wartość minimalną lub średnią płacę w całej gospodarce, określonym sektorze lub zawodzie

Waloryzacja sądowa

Na podstawie art. 358¹ § 3 k.c. sąd może dokonać waloryzacji zobowiązania pieniężnego w drodze konstytutywnego orzeczenia, jeżeli spełnione zostaną ustawowe przesłanki. Orzeczenie to zmienia treść istniejącego stosunku zobowiązaniowego.

Pierwszą przesłanką jest istotna zmiana siły nabywczej pieniądza, która nastąpiła po powstaniu zobowiązania. Sąd nie jest związany konkretnymi wskaźnikami ekonomicznymi i ocenia zmianę w sposób całościowy, z uwzględnieniem realiów społeczno-gospodarczych danego okresu. W praktyce orzeczniczej jako miernik waloryzacji najczęściej stosowane jest odniesienie do wysokości przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej, które pozwala na obiektywną ocenę zmiany siły nabywczej pieniądza w czasie. Niedopuszczalna jest jednak waloryzacja zobowiązań już spełnionych.

Co ciekawe, Sąd Najwyższy akceptuje stanowisko, że zapłata świadczenia pieniężnego jest czynnością dwustronną. Jeżeli więc wierzyciel przyjmuje sumę nominalną, zastrzegając równocześnie, że traktuje ją jako tylko częściowe wykonanie zobowiązania, wówczas dopuszczalna jest waloryzacja, ponieważ nie nastąpiło wygaśnięcie zobowiązania. Jeżeli jednak przyjmie ją bez takiego zastrzeżenia, należy uznać, że zobowiązanie definitywnie wygasło i nie podlega waloryzacji. Jednakże, ustawodawca, dążąc do tego, aby wierzyciel nie ponosił konsekwencji deprecjacji pieniądza, gdy dłużnik opóźnia się z zapłatą po zasądzeniu świadczenia, nie wykluczył wydania ponownego orzeczenia waloryzacyjnego (art. 358¹ § 3 k.c.);

Drugą przesłanką jest zgłoszenie żądania przez stronę – sąd nie może orzekać w tym zakresie z urzędu. Z uwagi na fakt, że to konstytutywne orzeczenie sądu zmienia treść stosunku zobowiązaniowego (a nie samo oświadczenie woli strony żądającej waloryzacji), można przyjąć, że już po jego wydaniu stronie przysługuje uprawnienie kształtujące. Stronie nie przysługuje w tym przypadku jednak roszczenie, ponieważ nie może ona żądać określonego zachowania się drugiej strony.

Warto także pamiętać, że zgodnie z art. 358¹ §  4 k.c. z żądaniem zmiany wysokości lub sposobu spełnienia świadczenia pieniężnego nie może wystąpić strona prowadząca przedsiębiorstwo, jeżeli świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa. Ograniczenie to wynika z założenia, że przedsiębiorca – jako profesjonalny uczestnik obrotu – powinien uwzględniać w swojej działalności ryzyko gospodarcze, w tym ryzyko zmian siły nabywczej pieniądza. Ryzyko to stanowi immanentny element prowadzenia działalności gospodarczej i co do zasady nie powinno być przerzucane na drugą stronę stosunku zobowiązaniowego za pomocą nadzwyczajnych instrumentów ochronnych. Ustawodawca przyjął zatem, że przedsiębiorca, dysponując większymi możliwościami planowania, kalkulacji ekonomicznej oraz zabezpieczenia interesów majątkowych (np. poprzez klauzule waloryzacyjne), nie wymaga takiej ochrony jak podmiot nieprofesjonalny.

Zakres kompetencji sądu przy waloryzacji

Jeżeli spełnione zostaną przesłanki waloryzacji, sąd może zmienić treść zobowiązania, a tym samym wysokość świadczenia pieniężnego oraz sposób jego spełnienia. Dokonując waloryzacji, sąd powinien uwzględniać interesy obu stron oraz zasady współżycia społecznego.

Kwestią zasadniczą nie jest zatem mechaniczne przeliczenie wartości świadczenia według określonego miernika, lecz o sprawiedliwe rozłożenie skutków ekonomicznych zmiany wartości pieniądza, z uwzględnieniem indywidualnej sytuacji stron. Wybór miernika waloryzacji pozostaje w gestii sądu i nie może opierać się na kryteriach jednostronnych ani abstrahować od zasad słuszności.

Jeżeli jednak szczególny przepis prawa określa sposób waloryzacji świadczeń, wówczas niedopuszczalna jest waloryzacja sądowa według innych mierników niż wskazane przez ustawodawcę.

Praktyka kancelarii w sprawach o waloryzację świadczeń

W praktyce naszej kancelarii wielokrotnie prowadziliśmy sprawy dotyczące waloryzacji świadczeń pieniężnych, w szczególności interesujące wydają się sprawy o waloryzację renty odroczonej, w których zastosowanie znajdowały zarówno przesłanki istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza, jak i kryteria słusznościowe uwzględniane przez sądy przy ingerencji w treść zobowiązania. Doświadczenia te omawiamy szerzej w odrębnym artykule poświęconym wyłącznie tej problematyce – zob. renta odroczona – waloryzacja renty odroczonej.