Zmiana dłużnika – przejęcie długu i kumulatywne przystąpienie do długu

Instytucja zmiany dłużnika stanowi istotny element prawa zobowiązań, umożliwiający modyfikację stosunku zobowiązaniowego po stronie podmiotowej bez konieczności jego wygaśnięcia. W praktyce obrotu prawnego potrzeba taka pojawia się w szczególności w sytuacjach, gdy dochodzi do reorganizacji stosunków majątkowych, restrukturyzacji zadłużenia bądź przeniesienia obowiązków wynikających z zawartych umów. Mechanizmy pozwalające na zmianę osoby zobowiązanej do spełnienia świadczenia zapewniają elastyczność stosunków cywilnoprawnych oraz umożliwiają dostosowanie ich do zmieniających się realiów gospodarczych.

Celem niniejszego artykułu jest omówienie zagadnienia zmiany dłużnika, jego podstaw prawnych oraz praktycznego znaczenia w obrocie cywilnoprawnym, ze szczególnym uwzględnieniem konstrukcji przejęcia długu, warunków jego skuteczności oraz konsekwencji prawnych dla stron stosunku zobowiązaniowego.

Przejęcie długu

Pojęcie

W myśl art. 519 § 1 k.c. przejęcie długu znamionują następujące trzy cechy:

• singularna sukcesja osoby trzeciej (przejemcy długu) w dług określonego dłużnika, w następstwie czego dług staje się własnym długiem przejemcy – cecha ta odróżnia przejęcie długu od sukcesji uniwersalnej (np. w razie dziedziczenia);
• zwolnienie z długu dotychczasowego dłużnika – w przeciwieństwie do kumulatywnego przystąpienia do długu;
• zachowanie tożsamości przyjmowanego długu, a w konsekwencji utrzymywanie się treści dotychczasowego stosunku zobowiązaniowego, co w szczególności odróżnia przyjęcie długu od nowacji.

Kodeks nie zawiera przepisów wskazujących, jakie długi nie podlegają przejęciu. Jednak dominujący pogląd uznaje, że zakazem takim objęte są długi immanentnie związane z osobą dłużnika (np. namalowanie obrazu przez określonego artystę), gdyż inna osoba nie mogłaby wykonywać takiego świadczenia.

Przejęcie długu konstruuje Kodeks cywilny jako umowę dwustronną, która może przybrać dwojaką postać:

1. umowy między wierzycielem a przejemcą długu – za zgodą dłużnika (art. 519 § 2 pkt 1 k.c.);
2. umowy między przejemcą długu a dłużnikiem – za zgodą wierzyciela (art. 519 § 2 pkt 2 k.c.).

W obu postaciach umowy stroną jest przejemca długu, którego sytuacja prawna ulega bezpośrednio niekorzystnej zmianie. Konieczne jest zatem jego wyraźne oświadczenie woli. Umowa ta może również zagrażać interesom wierzyciela, gdy przejemca jest niewypłacalny. Ustawodawca chroni te interesy w różny sposób, zależnie od wariantu umowy.

W pierwszym wariancie wierzyciel, będąc stroną umowy, może uwzględnić ryzyko związane ze zmianą dłużnika i stosownie do tego zawrzeć umowę lub jej nie zawierać. W drugim wariancie interesy wierzyciela chroni wymóg udzielenia jego zgody na umowę zawartą między dłużnikiem a przejemcą, wzmocniony zastrzeżeniem ustawy (art. 519 § 2 pkt 2 k.c.), że zgoda ta jest bezskuteczna, gdy wierzyciel nie wiedział o niewypłacalności przejemcy.

Uzależnienie przejęcia długu od zgody dłużnika, przewidziane w art. 519 § 2 pkt 1 k.c. przy umowie zawartej między wierzycielem a przejemcą, ma słabe uzasadnienie – pozycja dłużnika w istocie nie ulega bowiem pogorszeniu. Rozwiązanie to jest na ogół niespotykane w innych systemach prawnych.

Forma

Oświadczenia woli stron umowy o przejęcie długu powinny być pod sankcją nieważności złożone na piśmie (art. 522 zd. 1 k.c.). Przemawia za tym troska o pewność obrotu prawnego.

Ponieważ przejemca długu jest stroną umowy w każdym przypadku, jego oświadczenie woli zawsze wymaga zachowania formy pisemnej. Jeżeli przejemca zawiera umowę z wierzycielem (wariant 1), oświadczenie woli wierzyciela musi być złożone w tej samej formie. Jeżeli zaś umowę zawiera z dłużnikiem, to samo dotyczy oświadczenia dłużnika.

Art. 522 zd. 2 k.c. zastrzega ponadto formę pisemną pod sankcją nieważności dla zgody wierzyciela w drugim wariancie umowy. Wtedy pisemne oświadczenia woli składają nie tylko strony umowy, ale i wyrażający zgodę wierzyciel.

Forma pisemna nie została natomiast zastrzeżona dla zgody dłużnika w pierwszym wariancie, gdyż dłużnik występuje tam w roli osoby trzeciej – może wyrazić zgodę w formie dowolnej.

Zgoda na przejęcie długu

Osoba, której zgoda jest potrzebna do przejęcia długu (wierzyciel albo dłużnik), może ją wyrazić, składając odpowiednie oświadczenie woli (art. 63 k.c.) którejkolwiek ze stron umowy (art. 519 § 2 k.c.). Po zawarciu umowy każda ze stron może wyznaczyć osobie, której zgoda jest potrzebna, odpowiedni termin do jej wyrażenia; bezskuteczny upływ terminu jest jednoznaczny z odmową zgody (art. 520 k.c.).

Skutki odmowy zgody są różne w zależności od tego, kto jej powinien udzielić:

• Jeżeli przejęcie długu następuje na podstawie umowy wierzyciela z przejemcą, brak zgody dłużnika powoduje nieważność umowy (art. 521 § 1 k.c.).
• Jeżeli przejęcie długu przyjmuje postać umowy między przejemcą a dłużnikiem, brak zgody wierzyciela sprawia, że umowa wywiera jedynie ograniczone skutki między jej stronami: osoba, która miała przejąć dług, odpowiada względem dłużnika za to, że wierzyciel nie będzie żądał od niej spełnienia świadczenia (art. 521 § 2 k.c.) – jest to tzw. ustawowa konwersja przejęcia długu w umowę o zwolnienie dłużnika przez osobę trzecią od obowiązku świadczenia (art. 392 k.c.).

Cechy konstytutywne umowy o przejęcie długu powinny być wyrażone w jej treści. Reguła interpretacyjna art. 523 k.c. stanowi jednak, że jeżeli w umowie o przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zwolnić zbywcę od związanych z własnością długów, poczytuje się w razie wątpliwości, że strony zawarły umowę o przejęcie tych długów przez nabywcę.

Przedmiot umowy i prawa uboczne

Singularna sukcesja w dług oznacza, że przejemca wstępuje w całą sytuację prawną dotychczasowego dłużnika. Umowa może jednak tę sukcesję ograniczyć – w szczególności do długów przyszłych (warunkowych lub terminowych) albo do niektórych tylko obowiązków składających się na dług (np. wykonywanie świadczeń naprawczych rzeczy sprzedanej).

Ogólna reguła wstąpienia przejemcy w sytuację prawną dotychczasowego dłużnika nie obejmuje praw ubocznych zabezpieczających wierzytelność, chyba że zabezpieczyciel wyrazi zgodę na dalsze trwanie zabezpieczenia (art. 525 k.c.). Przepis ten chroni interes osoby trzeciej, która ustanowiła zabezpieczenie, gdyż od sytuacji majątkowej dłużnika zależy, czy zabezpieczyciel będzie chciał odpowiadać za dług i czy będzie mu przysługiwać roszczenie regresowe do dłużnika.

Zarzuty przysługujące przejemcy

Przejemca długu, wstępując w istniejący stosunek zobowiązaniowy, może podnosić zarzuty wynikające z treści tego stosunku według stanu z chwili przejęcia (art. 524 § 1 k.c.). Zarzutem tego rodzaju nie jest jednak zarzut potrącenia, jaki miał wobec wierzyciela dotychczasowy dłużnik (art. 524 § 2 k.c.), gdyż stanowi on emanację jego własnego prawa, nieobjętego treścią stosunku zobowiązaniowego, w obrębie którego nastąpiła zmiana dłużnika.

Ponadto przejemca może podnieść:

• zarzuty wynikające z umowy zawartej między nim a wierzycielem o przejęcie długu;
• osobiste zarzuty przysługujące mu wobec wierzyciela z innego tytułu prawnego – w szczególności zarzut potrącenia.

Wynika to z ogólnych zasad prawa zobowiązań, stąd kwestia ta nie wymaga szczególnego uregulowania w dziale poświęconym zmianie dłużnika (art. 519 i n. k.c.).

Problemem najbardziej kontrowersyjnym, różnie rozstrzyganym w poszczególnych systemach prawnych, jest dopuszczalność zarzutów wynikających ze stosunku będącego podstawą przejęcia długu, łączącego przejemcę z dawnym dłużnikiem. W myśl art. 524 § 2 k.c. przejemca nie może powoływać się względem wierzyciela na takie zarzuty. Ustawa czyni jednak od tej reguły wyjątek: przejemcy przysługują zarzuty z tego stosunku, jeżeli wierzyciel o nich wiedział – i to najpóźniej w chwili udzielenia zgody na przejęcie długu.

Kumulatywne przystąpienie do długu

Umowa kumulatywnego przystąpienia do długu

W razie kumulatywnego przystąpienia do długu dotychczasowy dłużnik – w odróżnieniu od przejęcia długu – nie zostaje zwolniony z długu; pozostaje nadal dłużnikiem, a obok niego pojawia się przystępujący do długu jako drugi dłużnik. W rezultacie następuje pomnożenie podmiotów po stronie długu w stosunku zobowiązaniowym o niezmienionej treści.

Umowa ta nie została uregulowana w przepisach, jest jednak dopuszczalna na zasadzie swobody umów (art. 353¹ k.c.). Może być zawarta:

• między dłużnikiem a przystępującym do długu – przyjmuje wówczas postać umowy o świadczenie na rzecz osoby trzeciej (art. 393 k.c.);
• między przystępującym a wierzycielem – w tym przypadku, zgodnie z dominującym poglądem, zgoda dłużnika nie jest potrzebna.

Umowa ta nie wymaga formy szczególnej.

Przystępujący do długu staje się dłużnikiem solidarnym wraz z dotychczasowym dłużnikiem na podstawie dorozumianego oświadczenia woli wyrażonego w umowie kumulatywnego przystąpienia. Jeżeli dotychczasowy dłużnik spełni świadczenie, służy mu – o ile nic innego nie wynika z łączącego go z przystępującym stosunku prawnego – roszczenie regresowe wobec przystępującego (art. 376 k.c.).

Ustawowe kumulatywne przystąpienie do długu

Skutki kumulatywnego przystąpienia do długu ustanawia także art. 55⁴ k.c. (odpowiednik dawnego art. 526 k.c., uchylonego ustawą z dnia 14 lutego 2003 r.). Nabywca przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego staje się dłużnikiem solidarnym – obok zbywcy – w zakresie zobowiązań związanych z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa lub gospodarstwa, bez względu na zdarzenie, z którego zobowiązania te powstały (umowy, bezpodstawne wzbogacenie itp.). Dzięki tej instytucji wierzyciel uzyskuje silne zabezpieczenie wykonania swojej wierzytelności.

Chroniąc interesy nabywcy, ustawa:

• wyłącza przystąpienie do długu, o którego istnieniu nabywca nie wiedział mimo zachowania należytej staranności (ochrona dobrej wiary nabywcy);
• ogranicza odpowiedzialność nabywcy do wartości nabytego gospodarstwa lub przedsiębiorstwa.

Norma art. 55⁴ k.c. ma charakter bezwzględnie wiążący, ponieważ chroni interesy osoby trzeciej – wierzyciela zbywcy. Bez jego zgody odpowiedzialność zbywcy i nabywcy nie może być ograniczona ani wyłączona (art. 55⁴ zd. 3 k.c.).

Oferta Kancelarii

Zagadnienia związane ze zmianą dłużnika – czy to w formie przejęcia długu, czy kumulatywnego przystąpienia do długu – należą do złożonych instytucji prawa cywilnego, których prawidłowe zastosowanie wymaga dokładnej analizy konkretnego stanu faktycznego. Jeżeli planujesz restrukturyzację zadłużenia, przeniesienie obowiązków umownych lub stoisz przed koniecznością oceny skuteczności zawartej umowy o przejęcie długu, zapraszamy do kontaktu. Służą pomocą zarówno na etapie doradztwa, jak i przy sporządzaniu oraz weryfikacji dokumentów. Skontaktuj się z nami, a pomożemy znaleźć rozwiązanie dopasowane do Twojej sytuacji.