Polskie prawo karne za granicą – kiedy odpowiadasz w Polsce za czyn popełniony poza jej terytorium?

Czy obywatel Polski może ponosić odpowiedzialność karną w kraju za przestępstwo popełnione za granicą? A co w sytuacji, gdy czynu poza Polską dopuszcza się cudzoziemiec, ale narusza on interesy Rzeczypospolitej Polskiej? Odpowiedzi na te pytania udzielają zasady narodowości podmiotowej i przedmiotowej, które określają zakres stosowania polskiej ustawy karnej poza granicami państwa. W niniejszym artykule wyjaśniamy, kiedy polskie prawo podąża za obywatelem oraz w jakich przypadkach Rzeczpospolita Polska może ścigać cudzoziemca za czyny popełnione poza jej terytorium.

Zasada narodowości podmiotowej

Pojęcie

Każdy, kto ma polskie obywatelstwo, zobowiązany jest przestrzegać rodzimego prawa, niezależnie od tego, czy przebywa na terytorium Polski, czy znajduje się za granicą. Można powiedzieć, że prawo polskie podąża za obywatelem. Oznacza to, że jeżeli popełni on przestępstwo za granicą, może być za nie sądzony po powrocie do kraju. Stanowi o tym art. 109 k.k., w świetle którego: Ustawę karną polską stosuje się do obywatela polskiego, który popełnił przestępstwo za granicą.

          Należy jednak zaznaczyć, że zgodnie z art. 111 § 1 k.k. warunkiem odpowiedzialności w Polsce za czyn popełniony za granicą jest uznanie takiego czynu za przestępstwo również przez ustawę obowiązującą w miejscu jego popełniania.

          Wymóg ten, nazywany zasadą podwójnej karalności czynu, a więc zarówno w prawie polskim, jak też w prawie kraju, na terytorium którego przestępstwo zostało popełnione – kształtuje tzw. ograniczoną (względną) zasadę narodowości podmiotowej. Oznacza to, że chodzi o przestępstwo popełnione za granicą, a więc czyn odpowiadający w przepisach zagranicznych treścią znamion zbrodni lub występku w prawie polskim i należący w państwie obcym jurysdykcyjnie do kompetencji sądu karnego.

Wyjątki

Od wymogu podwójnej karalności zostały jednak przewidziane pewne wyjątki. Uzasadnia je możliwość popełnienia przez obywatela polskiego za granicą czynu szkodliwego dla interesów Polski, a korzystnego dla państwa dobrobytu. Taki czyn nie musi być uznany za przestępstwo w przepisach obowiązujących w miejscu jego popełniania (np. szpiegostwo obywatela polskiego na rzecz owego państwa).

          Wyjątki od zasady podwójnej karalności zostały wymienione w art. 111 § 3 k.k. oraz art. 112 k.k. i kształtują one tzw. obostrzoną (bezwzględną) zasadę narodowości podmiotowej. W tym przypadku obywatel polski podlega normom ojczystego prawa karnego, nawet jeśli czyn nie jest uznawany za przestępstwo za granicą, w miejscu jego popełniania. Zatem zgodnie z art. 111 § 3 k.k.: zasada podwójnej karalności czynu nie ma zastosowania do polskiego funkcjonariusza publicznego, który pełniąc służbę za granicą popełnił tam przestępstwo w związku z wykonywaniem swoich funkcji, ani do osoby, która popełniła przestępstwo w miejscu nie podlegającym żadnej władzy państwowej. Z kolei w myśl art. 112 k.k.:

1) przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu wewnętrznemu lub zewnętrznemu Rzeczypospolitej Polskiej;

2) przestępstwa przeciwko polskim urzędom lub funkcjonariuszom publicznym oraz przestępstwa wyłudzenia poświadczenia nieprawdy od polskiego funkcjonariusza publicznego lub innej osoby uprawnionej na podstawie prawa polskiego do wystawienia dokumentu;

3) przestępstwa przeciwko istotnym polskim interesom gospodarczym;

4) przestępstwa fałszywych zeznań, złożenia fałszywego oświadczenia, opinii lub tłumaczenia, posłużenia się dokumentem stwierdzającym tożsamość innej osoby, poświadczającym nieprawdę lub fałszywym - wobec urzędu polskiego;

5) przestępstwa, z którego została osiągnięta, chociażby pośrednio, korzyść majątkowa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.”

          Kolejnym wyjątkiem od zasady wymogu podwójnej karalności czynu popełnionego za granicą jest art. 112a k.k., który wskazuje, że:

,,Niezależnie od przepisów obowiązujących w miejscu popełnienia czynu zabronionego, ustawę karną polską stosuje się do obywatela polskiego oraz cudzoziemca w razie popełnienia przestępstwa przy użyciu systemu informatycznego, systemu teleinformatycznego lub sieci teleinformatycznej, jeżeli czyn ten na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wywołał lub mógł wywołać skutek naruszający interes państwa w zakresie ochrony niepodległości, integralności terytorialnej, bezpieczeństwa zewnętrznego i wewnętrznego, obronności, polityki zagranicznej, pozycji międzynarodowej lub potencjału naukowego lub gospodarczego.”

W powyższym przypadku nie chodzi o rodzaj przestępstwa, lecz o sposób jego popełnienia, tj. realizację czynu poprzez użycie systemów informatycznych, teleinformatycznych lub sieci teleinformatycznej lub o potencjalne bądź realne skutki w określonych obszarach interesów państwa polskiego, które dany czyn wywołał lub przynajmniej mógł wywołać.

Zasada narodowości przedmiotowej

Pojęcie

Zdarzają się sytuacje, w których przestępstwa poza granicami Polski dopuszcza się cudzoziemiec lub bezpaństwowiec, a mimo to Rzeczpospolita Polska może być zainteresowana w ściganiu sprawców ów czynów zabronionych. Zgodnie bowiem z art. 110 § 1 k.k.:

„Ustawę karną polską stosuje się do cudzoziemca, który popełnił za granicą czyn zabroniony skierowany przeciwko interesom Rzeczypospolitej Polskiej, obywatela polskiego, polskiej osoby prawnej lub polskiej jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej oraz do cudzoziemca, który popełnił za granicą przestępstwo o charakterze terrorystycznym.”

Ponadto, cudzoziemiec może podlegać uregulowaniom polskiej ustawy karnej
ze względów humanitarnych, w razie popełnienia przezeń innych czynów karalnych, niż te wymienione w art. 110 § 1, jeżeli czyn zabroniony jest w ustawie karnej polskiej zagrożony karą przekraczającą 2 lata pozbawienia wolności, a sprawca przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i nie postanowiono go wydać (np. z obawy, że w swojej ojczyźnie może być on narażony na niesprawiedliwy proces, tortury, wymierzenie kary śmierci lub kary cielesnej etc.) Reguła ta, zwana zasadą odpowiedzialności zastępczej, znajdzie zastosowanie, jeżeli nikt uprawniony nie wystąpi z żądaniem takiego wydania.

          Podobnie jak w przypadku zasady narodowości podmiotowej, również w ramach zasady narodowości przedmiotowej można wyróżnić postać zwykłą oraz obostrzoną tej zasady. Pierwsza z nich zakłada, że czyn cudzoziemca popełniony poza granicami Polski, musi być uznany za przestępstwo zarówno w przepisach polskich, jak i w miejscu popełnienia takiego czynu zabronionego – a więc i w tym przypadku znajduje zastosowanie tzw. zasada podwójnej karalności z art. 111 § 1 kk. Postać obostrzona z kolei nie wymaga podwójnej karalności, wystarczy bowiem, że czyn cudzoziemca za granicą będzie stanowił przestępstwo zawarte wyłącznie w polskich przepisach karnych.

Wyjątki

Wyjątki od zasady podwójnej karalności w ramach zasady narodowości przedmiotowej mają zasadniczo taki sam charakter jak w przypadku zasady narodowości podmiotowej. Zostały one uregulowane w art. 111 § 3 k.k. oraz art. 112 k.k., które zostały szczegółowo omówione w poprzedniej części artykułu.

Co więcej, zgodnie z art. 111 § 2 k.k., jeżeli na gruncie względnej zasady narodowości podmiotowej i przedmiotowej oraz związanego z nimi wymogu podwójnej karalności zachodziłyby różnice między ustawą polską a ustawą obowiązującą w miejscu popełniania czynu karalnego, to sąd, stosując polską ustawę, może uwzględnić te różnicę na korzyść sprawcy (dotyczy to nie tylko kar, ale także środków zabezpieczających). Polski sąd nie może natomiast na podstawie tego przepisu zastosować kar i pozostałych form sankcji penalnych nieznanych polskiemu systemowi prawa karnego.

Wnioski

Odpowiedzialność karna za czyn popełniony poza granicami Polski to zagadnienie znacznie bardziej złożone, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Obywatel polski może odpowiadać przed polskim sądem za przestępstwo popełnione za granicą, a w określonych sytuacjach również cudzoziemiec może podlegać jurysdykcji polskich organów ścigania. Kluczowe znaczenie mają tutaj nie tylko przepisy dotyczące podwójnej karalności, lecz także liczne wyjątki związane z ochroną interesów państwa, bezpieczeństwa czy obrotu gospodarczego

W praktyce każda sprawa o charakterze „transgranicznym” wymaga indywidualnej analizy – zarówno pod kątem właściwości sądu, jak i zakresu odpowiedzialności karnej. Jeżeli znajdują się Państwo w sytuacji, w której czyn został popełniony poza terytorium Polski albo postępowanie dotyczy zdarzeń mających miejsce za granicą, warto skorzystać z profesjonalnego wsparcia. Nasza kancelaria zapewnia kompleksową pomoc w sprawach karnych – od analizy ryzyka odpowiedzialności, przez reprezentację w postępowaniu przygotowawczym i sądowym.