Przestępstwo oszustwa – czym jest, kiedy grozi odpowiedzialność karna i jak się bronić?

Oszustwo to jedno z najczęściej popełnianych przestępstw przeciwko mieniu. W potocznym języku słowo „oszustwo” bywa używane bardzo szeroko – także w odniesieniu do zachowań, które w sensie prawnokarnym oszustwem nie są. Tymczasem kodeks karny precyzyjnie określa, jakie warunki muszą zostać spełnione, aby mówić o odpowiedzialności z art. 286 k.k. Wiedza o tych warunkach ma znaczenie zarówno dla osób pokrzywdzonych, które rozważają złożenie zawiadomienia, jak i dla tych, którym zarzuca się popełnienie tego czynu.

Co mówi art. 286 k.k. – treść przepisu

Art. 286 § 1 k.k.

Podstawowy typ przestępstwa oszustwa został określony w art. 286 § 1 k.k.:

„Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.”

Art. 286 § 2 k.k. – oszustwo pokradzieżowe

Tej samej karze podlega, kto żąda korzyści majątkowej w zamian za zwrot bezprawnie zabranej rzeczy. Ten typ określa się mianem oszustwa pokradzieżowego – choć w istocie nie wymaga ono stosowania żadnych oszukańczych zabiegów. Wystarczy samo żądanie korzyści. Przestępstwo jest dokonane z chwilą złożenia żądania, niezależnie od tego, czy sprawca rzeczywiście tę korzyść uzyskał.

Art. 286 § 3 k.k. – wypadek mniejszej wagi

W wypadku mniejszej wagi sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Ocena, czy mamy do czynienia z wypadkiem mniejszej wagi, następuje na podstawie wszystkich okoliczności podmiotowych i przedmiotowych sprawy.

Znamiona przestępstwa oszustwa

Aby przestępstwo oszustwa zaistniało, muszą wystąpić łącznie cztery elementy: określone zachowanie sprawcy (czynność wykonawcza), skutek w postaci niekorzystnego rozporządzenia mieniem, działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej oraz zamiar bezpośredni kierunkowy.

Wprowadzenie w błąd

Wprowadzenie w błąd polega na podjęciu przez sprawcę podstępnych zabiegów prowadzących do wywołania u pokrzywdzonego mylnego wyobrażenia o rzeczywistości. Ten sposób oszustwa określa się niekiedy mianem „oszustwa czynnego”. Sposób wprowadzenia w błąd może być rozmaity – słowem, dokumentami, innymi przedmiotami lub zachowaniem. Podstępne zabiegi mogą ograniczać się do jednego kłamstwa, ale mogą też obejmować całą gamę zachowań – również zaniechania lub zatajenie istotnych okoliczności. Co ważne, łatwowierność pokrzywdzonego nie wyłącza karygodności popełnionego czynu.

Wyzyskanie błędu

Wyzyskanie błędu zachodzi wtedy, gdy pokrzywdzony już znajduje się w błędnym przekonaniu co do rzeczywistości, a sprawca ten stan świadomie wykorzystuje. Przykładem może być doprowadzenie do wypłaty z rachunku bankowego z wykorzystaniem niewiedzy pracownika banku o braku pokrycia na rachunku. Choć obie wskazane postaci bywa się niekiedy określa mianem „oszustwa biernego”, nie oznacza to, że można się ich dopuścić przez zaniechanie – niezbędne jest podjęcie aktywnych działań zmierzających do wykorzystania błędu.

Wyzyskanie niezdolności do należytego pojmowania działania

Trzecia postać czynności wykonawczej polega na wyzysku niezdolności pokrzywdzonego do prawidłowej oceny sytuacji. Niezdolność ta może mieć charakter trwały lub czasowy, a jej źródło nie ma znaczenia – liczy się to, że ogranicza prawidłowe rozeznanie w podejmowanej czynności.

Niekorzystne rozporządzenie mieniem

Skutkiem przestępstwa jest niekorzystne rozporządzenie mieniem przez pokrzywdzonego. Pojęcie to jest szersze niż pojęcie szkody – może dotyczyć również przypadków, w których szkoda nie została ostatecznie wyrządzona, lecz doszło do pogorszenia sytuacji majątkowej lub do powstania niebezpieczeństwa wystąpienia takich konsekwencji (tzw. oszustwo bezszkodowne). Niekorzystność rozporządzenia oceniana jest według stanu z daty rozporządzenia. Do dokonania przestępstwa dochodzi właśnie w tej chwili – do momentu rozporządzenia mamy jedynie do czynienia z usiłowaniem. Pojęcie „mienia” użyte w przepisie obejmuje całokształt sytuacji majątkowej – zarówno prawa rzeczowe, jak i obligacyjne.

Ważna zasada: między osobą wprowadzoną w błąd (lub której błąd wyzyskano) a osobą rozporządzającą mieniem musi zachodzić tożsamość – muszą to być ta sama osoba.

Kto może być sprawcą oszustwa?

Przestępstwo z art. 286 k.k. jest przestępstwem powszechnym – jego sprawcą może być każda osoba fizyczna zdolna do ponoszenia odpowiedzialności karnej. Strona podmiotowa wymaga zamiaru bezpośredniego o szczególnym zabarwieniu – sprawca działa „w celu osiągnięcia korzyści majątkowej”. Nie jest możliwe popełnienie tego przestępstwa z zamiarem wynikowym. Pojęcie korzyści majątkowej jest rozumiane szeroko – chodzi o każdą nienależną i bezprawną korzyść dla sprawcy lub innej osoby.

Co istotne, dla spełnienia znamion przestępstwa nie ma znaczenia, czy sprawca w rzeczywistości osiągnął zamierzoną korzyść.

Oszustwo a niewykonanie zobowiązania cywilnego – gdzie leży granica?

W praktyce istotne trudności sprawia odgraniczenie przestępstwa oszustwa od zwykłego niewykonania zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym. Nie każde, nawet nierzetelne, realizowanie umowy oznacza bowiem automatycznie wypełnienie znamion oszustwa.

Podstawowym kryterium rozgraniczającym jest istnienie w chwili zawierania umowy zamiaru bezpośredniego o szczególnym zabarwieniu. Jeżeli sprawca w chwili zawierania umowy wiedział, że wywiazanie się z niej jest nierealne z uwagi na jego sytuację majątkową, i tę okoliczność skrywał przed kontrahentem – możemy mówić o oszustwie. Jeżeli natomiast trudności z wykonaniem umowy pojawiły się później, np. na skutek pogorszenia się sytuacji ekonomicznej, sama niewłaściwa realizacja stosunku zobowiązaniowego nie przesądza jeszcze o zamiarze popełnienia przestępstwa.

Przy ocenie zamiaru sprawcy należy brać pod uwagę m.in. jego możliwości finansowe, skalę przyjętych zobowiązań, okoliczności towarzyszące zawarciu umowy oraz przyczyny jej niespełnienia.

Oszustwo w obrocie towarami i usługami

W obrocie towarami bądź usługami przestępstwo oszustwa jest popełnione wtedy, gdy pokrzywdzony nie zawarłby ze sprawcą umowy, gdyby wiedział o istotnych okolicznościach dotyczących wywiazania się z jej warunków, które zostały przez sprawcę przedstawione nierzetelnie lub wprost kłamliwie. Dotyczy to również sytuacji, w których sprawca deklaruje wolę wywiazania się z umowy w przyszłości, jednak w chwili jej zawarcia wywiazanie się to jest obiektywnie niemożliwe.

Oszustwo procesowe

Szczegolną postacią przestępstwa z art. 286 k.k. jest tzw. oszustwo procesowe. Polega ono na przedstawieniu fałszywych dowodów sądowi w celu doprowadzenia go do wydania orzeczenia, które będzie podstawą niekorzystnego rozporządzenia mieniem pokrzywdzonego. Również tutaj konieczna jest tożsamość osoby wprowadzonej w błąd i osoby rozporządzającej mieniem.

Kara za oszustwo – co grozi sprawcy?

Za podstawowy typ przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Przy takim zagrożeniu ustawowym możliwe jest zastosowanie art. 37a i 37b k.k. (kara mieszana), a także warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności. Jednocześnie za oszustwo z § 1 i § 2 nie jest możliwe warunkowe umorzenie postępowania karnego.

Jeżeli sprawca wyrządził szkodę, sąd ma obowiązek orzec obązek jej naprawienia. Jeżeli czyn został popełniony na szkodę osoby najbliszej, ściganie następuje wyłącznie na wniosek pokrzywdzonego.

Oszustwo komputerowe – art. 287 k.k.

Obok „klasycznego” oszustwa kodeks karny przewiduje odrębny typ czynu zabronionego – oszustwo komputerowe z art. 287 k.k. Przepis ten stanowi odpowiedź ustawodawcy na rozwój technologii i związane z nim nowe metody dokonyuwania bezprawnych przysporzenia majątkowych.

Art. 287 § 1 k.k.

„Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub wyrządzenia innej osobie szkody, bez upoważnienia, wpływa na automatyczne przetwarzanie, gromadzenie lub przekazywanie danych informatycznych lub zmienia, usuwa albo wprowadza nowy zapis danych informatycznych, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.”

Czynność wykonawcza polega na wpływaniu bez upoważnienia na automatyczne gromadzenie, przetwarzanie lub przekazywanie danych informatycznych, albo na zmianie, usunięciu lub wprowadzeniu nowych zapisów danych. Wystarczy dopuszczenie się jednego z tych zachowań. Jest to przestępstwo skutkowe – skutkiem jest zmiana zapisu danych informatycznych.

W odróżnieniu od oszustwa z art. 286 k.k., gdzie sprawca działa wyłącznie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, art. 287 k.k. przewiduje alternatywnie również cel w postaci wyrządzenia innej osobie szkody – niekoniecznie majątkowej. Oba przestępstwa można popełnić wyłącznie w zamiarze bezpośrednim. W wypadku mniejszej wagi grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Zbieg przepisów – kiedy możliwa jest kumulatywna kwalifikacja?

Przestępstwo oszustwa może pozostawać w zbiegu z innymi przepisami kodeksu karnego. Kumulatywna kwalifikacja z art. 286 § 1 k.k. jest możliwa m.in. gdy:

• sprawca popełniając oszustwo posłużył się podrobionym lub przerobionym dokumentem (zbieg z art. 270 § 1 k.k.),
• doszło jednocześnie do wypełnienia znamion oszustwa kredytowego (art. 297 k.k.) lub oszustwa ubezpieczeniowego (art. 298 k.k.),
• sprawca puścił w obieg podrobiony pieniądz, wprowadzając przy tym ofiarę w błąd co do jego wartości (zbieg z art. 310 § 2 k.k.).

Ocena, czy w konkretnym przypadku zachodzi rzeczywisty czy pozorny zbieg przepisów, wymaga każdorazowo analizy okoliczności sprawy.

Jeśli jesteś podejrzany lub oskarżony o przestępstwo oszustwa – lub sam stałeś się jego ofiarą i rozważasz złożenie zawiadomienia – skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci prowadzi sprawy karne na każdym etapie postępowania: od pierwszego przesłuchania, przez etap sądowy, po postępowanie wykonawcze. Zapraszamy do kontaktu.