Dzierżawa i najem to dwie odrębne umowy, które łatwo ze sobą pomylić – obie polegają na korzystaniu z cudzej rzeczy za wynagrodzeniem. Różni je jednak zakres uprawnień i charakter zobowiązań stron. Poniżej wyjaśniamy najważniejsze cechy umowy dzierżawy: czym jest, jak się różni od najmu, jakie prawa i obowiązki nakłada na strony i kiedy można ją wypowiedzieć.
Przez dzierżawę rozumie się umowę wzajemną, w której wydzierżawiający zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz lub prawo do używania i pobierania pożytków przez czas oznaczony lub nieoznaczony, a dzierżawca zobowiązuje się płacić wydzierżawiającemu czynsz (art. 693 § 1, art. 709 k.c.).
Ten typ umowy jest bardzo podobny do najmu i dlatego ustawodawca generalnie odsyła do przepisów o najmie, które do dzierżawy stosuje się odpowiednio, poprzestając jedynie na uregulowaniu prawnych elementów dzierżawy związanych ze swoistymi jej cechami (art. 694 k.c.).
Umowa dzierżawy różni się od najmu przede wszystkim tym, że dzierżawca jest uprawniony nie tylko do używania przedmiotu dzierżawy, ale i do pobierania z niego pożytków – zarówno naturalnych, jak i cywilnych (por. art. 53 k.c. – pożytek cywilny to np. czynsz). W związku z tym, przedmiotem dzierżawy mogą być jedynie takie rzeczy, które dają pożytki, a i prawa o takich samych właściwościach. Najdonioślejszym z punktu widzenia społeczno-gospodarczego przedmiotem dzierżawy są grunty rolne, do których odnosi się szereg szczególnych regulacji.
Inne przedmioty dzierżawy: przedsiębiorstwo, zwierzęta dające pożytki naturalne, torfowisko, glinianki, prawo polowania czy łowienia, papiery wartościowe, prawo do patentu, wzory użytkowego.
Podobnie jak najem, również dzierżawę można zawrzeć na czas oznaczony lub nieoznaczony. Z uwagi na gospodarczą funkcję dzierżawy stosunek ten został ukształtowany jako trwalszy od najmu. Maksymalny termin związania stron jest oznaczony na 30 lat (dla najmu zasadniczo wynosi 10 lat – art. 661 k.c.); po upływie tego terminu – zgodnie z art. 695 § 1 k.c. – dzierżawę zawartą na czas dłuższy poczytuje się za zawartą na czas nieoznaczony.
Ocena zastrzeżonej w umowie dzierżawy możliwości jej wypowiedzenia, gdy dzierżawę ustanawia się na czas oznaczony, powinna uwzględniać konstrukcję wprowadzoną w przepisach o najmie (art. 673 § 3 w zw. z art. 694 k.c.), pozwalającą – w wypadkach określonych w umowie – na wypowiedzenie najmu zawartego na czas oznaczony.
Z uwagi na funkcję dzierżawy na dzierżawcy ciąży obowiązek wykonywania swego uprawnienia zgodnie z wymaganiami prawidłowej gospodarki. Nie może jednak zmieniać przeznaczenia przedmiotu dzierżawy bez zgody wydzierżawiającego (art. 696 k.c.).
Ze względu na to, że dzierżawcy przysługuje uprawnienie nie tylko do używania, ale i do pobierania pożytków, jest on zobowiązany do dokonywania wszelkich napraw niezbędnych do zachowania przedmiotu dzierżawy w stanie niepogorszonym (art. 679 k.c.).
Jeżeli dzierżawca używa przedmiotu dzierżawy wbrew zasadom prawidłowej gospodarki, zmienia jego przeznaczenie bez zezwolenia wydzierżawiającego i mimo upomnienia nie przestaje jej używać w taki sposób albo gdy przedmiot dzierżawy zaniedbuje do tego stopnia, że zostaje narażony na utratę lub uszkodzenie, wydzierżawiający może wypowiedzieć dzierżawę bez zachowania terminów wypowiedzenia (art. 667 § 2 w zw. z art. 694 k.c.).
Natomiast dzierżawca nie może – w odróżnieniu od najemcy, gdy przedmiotem najmu nie jest lokal – oddać przedmiotu najmu w poddzierżawę ani do bezpłatnego używania bez zgody wydzierżawiającego (art. 698 § 1 k.c.). Wydzierżawiający powinien bowiem mieć zaufanie do osoby, która korzysta z przedmiotu dzierżawy w znacznie szerszym zakresie niż najemca z przedmiotu najmu. W razie naruszenia tego obowiązku wydzierżawiający może dzierżawę wypowiedzieć bez zachowania terminów wypowiedzenia.
Ze względu na uprawnienie dzierżawcy do pobierania pożytków, czynsz dzierżawy może być ustalony także w ułamkowej części pożytków; np. 1/5 zbioru zboża z wydzierżawionego pola (art. 693 § 2 k.c.).
W braku odpowiednich postanowień umownych lub ustalonych zwyczajów czynsz płatny jest półrocznie, i to z dołu (art. 699 k.c.), ponieważ przyjmuje się, że środki na ten cel dzierżawca uzyskuje z pobranych już pożytków.
Jeżeli czynsz został oznaczony w wysokości stałej, ryzyko nieuzyskania przychodów z przedmiotu dzierżawy ponosi dzierżawca. Zgodnie jednak z art. 700 k.c., jeżeli wskutek okoliczności, za które dzierżawca nie ponosi odpowiedzialności i które nie dotyczą jego osoby (np. powódź czy susza), zwykły przychód z przedmiotu dzierżawy uległ znacznemu zmniejszeniu, dzierżawca może żądać obniżenia czynszu przypadającego za dany okres gospodarczy. Orzeczenie sądu ma w tym przypadku charakter konstytutywny, ponieważ zmienia treść zobowiązania.
Jeżeli dzierżawca dopuszcza się zwłoki z zapłatą czynszu za co najmniej dwa pełne okresy płatności, a w wypadku, gdy czynsz jest płatny rocznie, jeżeli dopuszcza się zwłoki z zapłatą ponad trzy miesiące, wydzierżawiający może wypowiedzieć dzierżawę bez zachowania terminów wypowiedzenia. Jednakże – podobnie jak wynajmujący lokal – wydzierżawiający powinien uprzedzić o tym dzierżawcę, udzielając mu dodatkowego trzymiesięcznego terminu do zapłaty czynszu (art. 703 k.c.).
Jeśli masz pytania dotyczące umowy dzierżawy, najmu lub innych umów cywilnych – skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci służy profesjonalnym doradztwem i reprezentacją – zarówno na etapie negocjacji, jak i przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.
Dostałeś wezwanie do zapłaty za parkowanie przy markecie, galerii handlowej lub innym obiekcie komercyjnym. Termin płatności goni, ton pisma jest stanowczy, a kwota niemała. Zanim zapłacisz, przeczytaj uważnie: takie wezwanie nie jest mandatem. Jest wyłącznie roszczeniem cywilnym, które może być i bardzo często jest skutecznie kwestionowane.
Przygotowaliśmy gotowy wzór odpowiedzi na wezwanie do zapłaty za parking, opracowany przez naszą Kancelarię. Pismo kompleksowo kwestionuje roszczenie na kilku niezależnych płaszczyznach prawnych, z powołaniem na aktualne orzecznictwo sądów powszechnych oraz przepisy chroniące konsumenta i jego dane osobowe.
➜ Pobierz wzór pisma – Odpowiedź na wezwanie do zapłaty za parking (29,99 zł).
➜ Chcesz najpierw zrozumieć temat? Przeczytaj nasz główny artykuł o wezwaniach za parking.
Wzór to rozbudowane, kilku stronnicowe pismo. Każdy zarzut jest osadzony w przepisach prawa i orzecznictwie. Pismo odnosi się do wszystkich kluczowych aspektów sprawy: zasadności roszczenia, skuteczności zawarcia umowy parkingowej, tożsamości osoby odpowiedzialnej, dopuszczalności wysokości żądanej opłaty, ochrony danych osobowych oraz ewentualnego wpisu do rejestru dłużników. Każdy z tych elementów jest samodzielnym zarzutem, nawet jeśli jeden okaże się w danej sprawie mniej trafny, pozostałe zachowują pełną moc.
Wzór jest przeznaczony dla osób fizycznych (konsumentów) oraz przedsiębiorców, którzy otrzymali wezwanie do zapłaty za parkowanie na prywatnym parkingu przy markecie, galerii handlowej, restauracji lub innym obiekcie komercyjnym.
Jest uniwersalny — działa niezależnie od tego, który podmiot wystawił wezwanie. Zarówno wtedy, gdy pismo przyszło bezpośrednio od zarządcy parkingu, jak i gdy sprawa trafiła już do firmy windykacyjnej. Wzór sprawdzi się w przypadku wezwań od takich podmiotów jak EuroPark, Trafipark, Parkdepot, Departament Zarządzania Parkingami i innych.
Milczenie to najgorszy wybór. Firma parkingowa może skierować sprawę do sądu, a sąd, nie znając stanowiska drugiej strony, może wydać nakaz zapłaty. Jeśli nie zostanie zaskarżony w terminie, stanie się prawomocny i będzie podstawą egzekucji komorniczej. Tymczasem przy odpowiedzi merytorycznej szanse na oddalenie powództwa są bardzo wysokie — orzecznictwo sądów powszechnych w sprawach parkingowych jest dla konsumentów wyraźnie korzystne.
Zapłata „dla świętego spokoju" to z kolei rezygnacja z praw, do których dochodzenia konsument jest w pełni uprawniony. Wiele roszczeń parkingowych jest po prostu bezzasadnych, albo dlatego, że nie doszło do skutecznego zawarcia umowy, albo dlatego że wezwanie trafiło do właściciela pojazdu, który w ogóle nim nie jechał.
Odpowiedź pisemna, złożona listem poleconym, stawia sprawę na właściwym gruncie i bardzo często kończy temat — firma parkingowa rezygnuje z dalszego dochodzenia roszczenia, gdy widzi, że po drugiej stronie jest ktoś świadomy swoich praw.
✓ Wzór przygotowany przez adwokatów z Naszej Kancelarii.
✓ Powołanie na aktualne orzecznictwo sądów powszechnych, w tym wyroków sądów apelacyjnych.
✓ Kompleksowa ochrona danych osobowych — sprzeciw RODO i wskazanie na zamknięty katalog podmiotów uprawnionych do danych z CEPiK.
✓ Sprzeciw wobec wpisu do BIG z precyzyjnym powołaniem warunków ustawowych.
✓ Plik .docx gotowy do edycji — wystarczy uzupełnić dane i wysłać.
✓ Dołączona instrukcja wysyłki krok po kroku.
Po zakupie i pobraniu pliku .docx wystarczy uzupełnić pola oznaczone w dokumencie — swoje dane, dane adresata oraz numer wezwania. Pismo należy wydrukować, podpisać i wysłać listem poleconym za zwrotnym potwierdzeniem odbioru na adres korespondencyjny wskazany w wezwaniu. Potwierdzenie nadania i zwrotkę należy zachować.
Szczegółowa instrukcja jest dołączona do pliku jako ostatnia strona dokumentu.
➜ Pobierz wzór pisma – Odpowiedź na wezwanie do zapłaty za parking.
Nie automatycznie. Wezwanie do zapłaty od prywatnej firmy parkingowej to roszczenie cywilne, nie mandat. Obowiązek zapłaty istnieje tylko wówczas, gdy doszło do skutecznego zawarcia umowy parkingowej i jej naruszenia — a to firma musi udowodnić. W wielu przypadkach nie jest w stanie tego zrobić.
Firma może skierować sprawę do sądu. Jeśli jednak złożysz odpowiedź na pozew z merytorycznymi zarzutami, szanse na oddalenie powództwa są znaczące. Komornik może działać wyłącznie na podstawie prawomocnego wyroku — samo wezwanie do zapłaty nie jest tytułem wykonawczym.
Tylko przy spełnieniu ściśle określonych warunków ustawowych — m.in. gdy zobowiązanie jest wymagalne i niesporne, a dłużnik został uprzednio wezwany z informacją o zamiarze wpisu z zachowaniem co najmniej 30-dniowego terminu. Jeśli kwestionujesz roszczenie, wpis jest niedopuszczalny i bezprawny.
Firmy parkingowe pozyskują dane właściciela pojazdu z Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców (CEPiK) na podstawie numeru rejestracyjnego. Przepisy prawa ściśle ograniczają krąg podmiotów uprawnionych do dostępu do tych danych — pozyskanie ich przez nieuprawniony podmiot może stanowić naruszenie przepisów o ochronie danych osobowych.
Odpowiedzialność za naruszenie regulaminu parkingu ponosi wyłącznie osoba, która faktycznie zaparkowała pojazd i zawarła dorozumianą umowę przez wjazd na teren parkingu. Sam fakt bycia właścicielem pojazdu nie czyni właściciela automatycznie stroną umowy. Ciężar wykazania tożsamości faktycznego kierującego spoczywa na firmie parkingowej.
Nie — wzór jest w pełni uniwersalny. Działa niezależnie od tego, który podmiot wystawił wezwanie: EuroPark, Trafipark, Parkdepot, Departament Zarządzania Parkingami, KRUK działający na ich zlecenie lub jakakolwiek inna firma zarządzająca prywatnym parkingiem przy obiekcie handlowym.
Wezwanie do zapłaty za parking to nie wyrok i nie mandat. Masz pełne prawo je zakwestionować, a dobrze sformułowane pismo prawne jest do tego najskuteczniejszym narzędziem. Nie zostawiaj sprawy bez odpowiedzi i nie płać pochopnie. Przygotowany przez Naszą Kancelarią wzór pozwoli Ci zadziałać szybko, skutecznie i w oparciu o realne podstawy prawne.
➜ Pobierz wzór pisma – Odpowiedź na wezwanie do zapłaty za parking (29,99 zł).
Jeśli Twoja sprawa jest bardziej złożona — wezwanie trafiło już do sądu, otrzymałeś nakaz zapłaty lub masz wątpliwości co do dalszych kroków — skontaktuj się z Kancelarią OWO Adwokaci w Jeleniej Górze. Oferujemy indywidualną analizę sprawy i reprezentację przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.
Kasy samoobsługowe na stałe wrosły w krajobraz polskich sklepów. Wraz z ich upowszechnieniem pojawiły się nowe zachowania nieuczciwych klientów: podmiana kodów kreskowych, rejestrowanie droższych produktów jako tańszych czy zaniżanie wagi ważonych towarów. Przez długi czas prokuratura i sądy kwalifikowały takie czyny jako oszustwo z art. 286 Kodeksu karnego – przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Jednak w ostatnich latach sądy zaczęły zmieniać swoje podejście, uznając, że automatyczna kasa nie jest osobą w rozumieniu prawa karnego. Co to oznacza dla sprawcy takiego czynu?
Definicja oszustwa zawarta jest w art. 286 § 1 Kodeksu karnego. Przepis ten stanowi, że kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
Kluczowe dla kwalifikacji czynu jako oszustwa są zatem trzy elementy: po pierwsze – działanie skierowane na inną osobę (wprowadzenie jej w błąd), po drugie – niekorzystne rozporządzenie mieniem przez tę osobę w następstwie błędu, po trzecie – cel osiągnięcia korzyści majątkowej. Przez sformułowanie „inną osobą” rozumie się wyłącznie żywego człowieka – osobę fizyczną. Tylko ona posiada zdolność do przeżyć intelektualnych, które można określić jako „błąd”.
Przez długi czas sądy stosowały przepisy o oszustwie również w przypadkach, gdy sprawca nie miał do czynienia z żadnym kasjerem i podmieniał produkty korzystając włącznie z kasy automatycznej. Ta praktyka zaczęła się jednak zmieniać. Sądy zwróciły uwagę na fundamentalną cechę przestępstwa oszustwa – konieczność istnienia żywej osoby, którą sprawca wprowadza w błąd.
Pierwszą przełomową sprawą była historia oskarżonego, który w drogerii podmienił kody kreskowe na perfumach – za towar wart ponad 100 zł zapłacił niecałe 13 zł. Sprawca został przyjęty na gorącym uczynku, a prokuratura postawiła mu zarzut oszustwa.
Sąd w wyroku z dnia 19 maja 2022 roku, sygn. akt VII Ka 3/22, zmienił wyrok sądu niższej instancji, uznając, że do wyczerpania znamion przestępstwa oszustwa zabrakło elementarnego czynnika, jakim jest osoba – żywy człowiek. Sąd wskazał, że dla wyczerpania znamion przestępstwa niezbędnym jest to, aby działanie sprawcy skierowane było z jednej strony na osobę, która dokonuje niekorzystnego rozporządzenia swoim lub cudzym mieniem, z drugiej zaś strony na mienie, które sprawca uzyskuje w wyniku rozporządzenia. Ponieważ przy kasie samoobsługowej takiej osoby nie było, czyn zakwalifikowano jako kradzież – i to wyłącznie jako wykroczenie z art. 119 Kodeksu wykroczeń, ze względu na wartość przywłaszczonego mienia.
Analogiczne stanowisko zajął Sąd Rejonowy w Pile w wyroku z dnia 14 października 2022 roku, sygn. akt II K 414/22. Oskarżony zakupił pięć droższych czekolad, jednak na kasie samoobsługowej zarejestrował je jako tańsze produkty – strata sklepu wyniosła 11,20 zł. Pomimo że prokuratura postawiła zarzut oszustwa, sąd uwzględnił argumenty obrońcy i oddalił kwalifikację z art. 286 k.k.
W uzasadnieniu sąd podkreślił, że dla wypełnienia znamion oszustwa konieczne jest istnienie osoby fizycznej, która zostaje wprowadzona w błąd przez sprawcę. Tylko osoba fizyczna jest zdolna do przejawiania przeżyć intelektualnych, które można określić jako „błąd”. Kasa samoobsługowa takich przeżyć psychicznych nie przejawia – jest jedynie technicznym urządzeniem i jako taka nie może zostać wprowadzona w błąd. Sąd zaznaczył również, że nie można uznać, iż osobą wprowadzoną w błąd jest sklep jako instytucja – ponieważ w rozumieniu przepisu nie chodzi o osobę prawną.
Zgodnie z aktualną linią orzeczniczą podmiana kodów kreskowych lub nabicie droższego towaru jako tańszego przy kasie samoobsługowej stanowi kradzież – czyn przepołowiony, który w zależności od wartości skradzionego mienia kwalifikowany jest jako:
• wykroczenie z art. 119 Kodeksu wykroczeń – gdy wartość skradzionego mienia nie przekracza 800 zł. Grozi za to areszt, ograniczenie wolności albo grzywna.
• przestępstwo z art. 278 k.k. – gdy wartość mienia przekracza 800 zł. Kara wynosi od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności.
To znacząca różnica w porównaniu z oszustwem – zarówno co do granic ustawowego zagrożenia kara, jak i co do możliwości zastosowania instytucji warunkowego umorzenia postępowania czy różnych rodzajów środków probacyjnych. Co więcej, większość przypadków podmiany kodów przy kasach dotyczy towarów o stosunkowo niskiej wartości, co oznacza w praktyce kwalifikację jako wykroczenie, a nie przestępstwo.
Odrębną kategorią są przypadki, w których klienci odrywają ogonki od papryki, liście od kalafiorów czy gałązki od pomidorów, by ważyć produkt bez tych części i zapłacić mniej. Takie zachowanie niesie ze sobą różne konsekwencje prawne niż sama podmiana kodu.
Warzywo lub owoc wraz z łodygą, liściem czy ogónkiem stanowią całość – pełnowartościowy towar. Oderwanie części składowej produktu stanowi jego uszkodzenie. Jeśli klient takiego towaru następnie nie kupuje, odpowiada za uszkodzenie całego owocu lub warzywa. Jeśli zaś kupuje, ale waży go bez oderwanych elementów, odnosi korzyść odpowiadającą różnicy wagi.
Zniszczenie lub uszkodzenie mienia również jest czynem przepołowionym:
• Art. 124 Kodeksu wykroczeń – umyślne niszczenie, uszkadzanie lub czynienie cudzej rzeczy niezdatną do użytku grozi karą aresztu, ograniczenia wolności albo grzywną, jeżeli szkoda nie przekracza 800 zł.
• Art. 288 § 1 k.k. – kto cudzą rzecz niszczy, uszkadza lub czyni niezdatną do użytku, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. W wypadku mniejszej wagi sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.
Wartość szkody wyznacza w tym wypadku ciężar oderwanych części – mogą to być różnice rzędu kilku do kilkunastu groszy za jeden produkt. W typowych przypadkach wartość ta będzie wielokrotnie poniżej progu 800 zł, co oznacza odpowiedzialność za wykroczenie, nie przestępstwo.
Zmiana linii orzeczniczej dotyczącej kas samoobsługowych ma pewien paradoksalny skutek. Jak wskazują prawnicy komentujący te sprawy, przepisładanie kodu kreskowego i pójście z takim produktem do kasy obsługiwanej przez kasjera może być nadal kwalifikowane jako oszustwo – ponieważ tutaj występuje żywa osoba, którą sprawca wprowadza w błąd co do rzeczywistej ceny towaru. Ta osoba, działając pod wpływem błędu, dokonuje niekorzystnego rozporządzenia mieniem sklepu.
Oznacza to, że ten sam czyn faktyczny – podmiana kodu kreskowego – może prowadzić do znacząco różnych konsekwencji prawnych w zależności od tego, przy jakiego rodzaju kasie sprawca zrealizował zakup. To sytuacja, która skłania do szerszej refleksji na temat tego, czy prawo karne właściwie odpowiada na wyzwania związane z rozwojem technologii w handlu.
Zmiana kwalifikacji z oszustwa na kradzież lub wykroczenie ma dla sprawcy realne, wymierne znaczenie procesowe. Oszustwo z art. 286 k.k. jest zagrożone surowszą karą, wyklucza możliwość potraktowania czynu jako wykroczenia – nawet jeśli jego wartość nie przekracza 800 zł – a także utrudnia skorzystanie z warunkowego umorzenia postępowania. Tymczasem większość nadużyć przy kasach samoobsługowych dotyczy kwot dalekich od progu, przy którym mamy do czynienia z przestępstwem. Przy prawidłowej kwalifikacji grozi zatem najczęściej grzywna lub ograniczenie wolności – nie kara pozbawienia wolności.
Ważna jest również świadomość, że policyjne komunikaty informujące o oszustwie przy kasie samoobsługowej i grożącej karze do 8 lat więzienia nie zawsze odzwierciedlają aktualne podejście sądów. Nowa linia orzecznicza, wyznaczona między innymi wyrokami VII Ka 3/22 i II K 414/22, wskazuje wyraźnie, że właściwą kwalifikacją dla takich czynów jest zwykła kradzież – i to często jedynie jako wykroczenie.
Jeśli staniesz w obliczu zarzutu karnego związanego z kradzieżą, oszustwem lub innym czynem zabronionym, skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci oferuje profesjonalną obronę w sprawach karnych – na każdym etapie postępowania, zarówno na etapie dochodzenia, jak i przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.
Oszustwo to jedno z najczęściej popełnianych przestępstw przeciwko mieniu. W potocznym języku słowo „oszustwo” bywa używane bardzo szeroko – także w odniesieniu do zachowań, które w sensie prawnokarnym oszustwem nie są. Tymczasem kodeks karny precyzyjnie określa, jakie warunki muszą zostać spełnione, aby mówić o odpowiedzialności z art. 286 k.k. Wiedza o tych warunkach ma znaczenie zarówno dla osób pokrzywdzonych, które rozważają złożenie zawiadomienia, jak i dla tych, którym zarzuca się popełnienie tego czynu.
Art. 286 § 1 k.k.
Podstawowy typ przestępstwa oszustwa został określony w art. 286 § 1 k.k.:
„Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.”
Art. 286 § 2 k.k. – oszustwo pokradzieżowe
Tej samej karze podlega, kto żąda korzyści majątkowej w zamian za zwrot bezprawnie zabranej rzeczy. Ten typ określa się mianem oszustwa pokradzieżowego – choć w istocie nie wymaga ono stosowania żadnych oszukańczych zabiegów. Wystarczy samo żądanie korzyści. Przestępstwo jest dokonane z chwilą złożenia żądania, niezależnie od tego, czy sprawca rzeczywiście tę korzyść uzyskał.
Art. 286 § 3 k.k. – wypadek mniejszej wagi
W wypadku mniejszej wagi sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Ocena, czy mamy do czynienia z wypadkiem mniejszej wagi, następuje na podstawie wszystkich okoliczności podmiotowych i przedmiotowych sprawy.
Aby przestępstwo oszustwa zaistniało, muszą wystąpić łącznie cztery elementy: określone zachowanie sprawcy (czynność wykonawcza), skutek w postaci niekorzystnego rozporządzenia mieniem, działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej oraz zamiar bezpośredni kierunkowy.
Wprowadzenie w błąd polega na podjęciu przez sprawcę podstępnych zabiegów prowadzących do wywołania u pokrzywdzonego mylnego wyobrażenia o rzeczywistości. Ten sposób oszustwa określa się niekiedy mianem „oszustwa czynnego”. Sposób wprowadzenia w błąd może być rozmaity – słowem, dokumentami, innymi przedmiotami lub zachowaniem. Podstępne zabiegi mogą ograniczać się do jednego kłamstwa, ale mogą też obejmować całą gamę zachowań – również zaniechania lub zatajenie istotnych okoliczności. Co ważne, łatwowierność pokrzywdzonego nie wyłącza karygodności popełnionego czynu.
Wyzyskanie błędu zachodzi wtedy, gdy pokrzywdzony już znajduje się w błędnym przekonaniu co do rzeczywistości, a sprawca ten stan świadomie wykorzystuje. Przykładem może być doprowadzenie do wypłaty z rachunku bankowego z wykorzystaniem niewiedzy pracownika banku o braku pokrycia na rachunku. Choć obie wskazane postaci bywa się niekiedy określa mianem „oszustwa biernego”, nie oznacza to, że można się ich dopuścić przez zaniechanie – niezbędne jest podjęcie aktywnych działań zmierzających do wykorzystania błędu.
Trzecia postać czynności wykonawczej polega na wyzysku niezdolności pokrzywdzonego do prawidłowej oceny sytuacji. Niezdolność ta może mieć charakter trwały lub czasowy, a jej źródło nie ma znaczenia – liczy się to, że ogranicza prawidłowe rozeznanie w podejmowanej czynności.
Skutkiem przestępstwa jest niekorzystne rozporządzenie mieniem przez pokrzywdzonego. Pojęcie to jest szersze niż pojęcie szkody – może dotyczyć również przypadków, w których szkoda nie została ostatecznie wyrządzona, lecz doszło do pogorszenia sytuacji majątkowej lub do powstania niebezpieczeństwa wystąpienia takich konsekwencji (tzw. oszustwo bezszkodowne). Niekorzystność rozporządzenia oceniana jest według stanu z daty rozporządzenia. Do dokonania przestępstwa dochodzi właśnie w tej chwili – do momentu rozporządzenia mamy jedynie do czynienia z usiłowaniem. Pojęcie „mienia” użyte w przepisie obejmuje całokształt sytuacji majątkowej – zarówno prawa rzeczowe, jak i obligacyjne.
Ważna zasada: między osobą wprowadzoną w błąd (lub której błąd wyzyskano) a osobą rozporządzającą mieniem musi zachodzić tożsamość – muszą to być ta sama osoba.
Przestępstwo z art. 286 k.k. jest przestępstwem powszechnym – jego sprawcą może być każda osoba fizyczna zdolna do ponoszenia odpowiedzialności karnej. Strona podmiotowa wymaga zamiaru bezpośredniego o szczególnym zabarwieniu – sprawca działa „w celu osiągnięcia korzyści majątkowej”. Nie jest możliwe popełnienie tego przestępstwa z zamiarem wynikowym. Pojęcie korzyści majątkowej jest rozumiane szeroko – chodzi o każdą nienależną i bezprawną korzyść dla sprawcy lub innej osoby.
Co istotne, dla spełnienia znamion przestępstwa nie ma znaczenia, czy sprawca w rzeczywistości osiągnął zamierzoną korzyść.
W praktyce istotne trudności sprawia odgraniczenie przestępstwa oszustwa od zwykłego niewykonania zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym. Nie każde, nawet nierzetelne, realizowanie umowy oznacza bowiem automatycznie wypełnienie znamion oszustwa.
Podstawowym kryterium rozgraniczającym jest istnienie w chwili zawierania umowy zamiaru bezpośredniego o szczególnym zabarwieniu. Jeżeli sprawca w chwili zawierania umowy wiedział, że wywiazanie się z niej jest nierealne z uwagi na jego sytuację majątkową, i tę okoliczność skrywał przed kontrahentem – możemy mówić o oszustwie. Jeżeli natomiast trudności z wykonaniem umowy pojawiły się później, np. na skutek pogorszenia się sytuacji ekonomicznej, sama niewłaściwa realizacja stosunku zobowiązaniowego nie przesądza jeszcze o zamiarze popełnienia przestępstwa.
Przy ocenie zamiaru sprawcy należy brać pod uwagę m.in. jego możliwości finansowe, skalę przyjętych zobowiązań, okoliczności towarzyszące zawarciu umowy oraz przyczyny jej niespełnienia.
W obrocie towarami bądź usługami przestępstwo oszustwa jest popełnione wtedy, gdy pokrzywdzony nie zawarłby ze sprawcą umowy, gdyby wiedział o istotnych okolicznościach dotyczących wywiazania się z jej warunków, które zostały przez sprawcę przedstawione nierzetelnie lub wprost kłamliwie. Dotyczy to również sytuacji, w których sprawca deklaruje wolę wywiazania się z umowy w przyszłości, jednak w chwili jej zawarcia wywiazanie się to jest obiektywnie niemożliwe.
Szczegolną postacią przestępstwa z art. 286 k.k. jest tzw. oszustwo procesowe. Polega ono na przedstawieniu fałszywych dowodów sądowi w celu doprowadzenia go do wydania orzeczenia, które będzie podstawą niekorzystnego rozporządzenia mieniem pokrzywdzonego. Również tutaj konieczna jest tożsamość osoby wprowadzonej w błąd i osoby rozporządzającej mieniem.
Za podstawowy typ przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Przy takim zagrożeniu ustawowym możliwe jest zastosowanie art. 37a i 37b k.k. (kara mieszana), a także warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności. Jednocześnie za oszustwo z § 1 i § 2 nie jest możliwe warunkowe umorzenie postępowania karnego.
Jeżeli sprawca wyrządził szkodę, sąd ma obowiązek orzec obązek jej naprawienia. Jeżeli czyn został popełniony na szkodę osoby najbliszej, ściganie następuje wyłącznie na wniosek pokrzywdzonego.
Obok „klasycznego” oszustwa kodeks karny przewiduje odrębny typ czynu zabronionego – oszustwo komputerowe z art. 287 k.k. Przepis ten stanowi odpowiedź ustawodawcy na rozwój technologii i związane z nim nowe metody dokonyuwania bezprawnych przysporzenia majątkowych.
Art. 287 § 1 k.k.
„Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub wyrządzenia innej osobie szkody, bez upoważnienia, wpływa na automatyczne przetwarzanie, gromadzenie lub przekazywanie danych informatycznych lub zmienia, usuwa albo wprowadza nowy zapis danych informatycznych, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.”
Czynność wykonawcza polega na wpływaniu bez upoważnienia na automatyczne gromadzenie, przetwarzanie lub przekazywanie danych informatycznych, albo na zmianie, usunięciu lub wprowadzeniu nowych zapisów danych. Wystarczy dopuszczenie się jednego z tych zachowań. Jest to przestępstwo skutkowe – skutkiem jest zmiana zapisu danych informatycznych.
W odróżnieniu od oszustwa z art. 286 k.k., gdzie sprawca działa wyłącznie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, art. 287 k.k. przewiduje alternatywnie również cel w postaci wyrządzenia innej osobie szkody – niekoniecznie majątkowej. Oba przestępstwa można popełnić wyłącznie w zamiarze bezpośrednim. W wypadku mniejszej wagi grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.
Przestępstwo oszustwa może pozostawać w zbiegu z innymi przepisami kodeksu karnego. Kumulatywna kwalifikacja z art. 286 § 1 k.k. jest możliwa m.in. gdy:
Ocena, czy w konkretnym przypadku zachodzi rzeczywisty czy pozorny zbieg przepisów, wymaga każdorazowo analizy okoliczności sprawy.
Jeśli jesteś podejrzany lub oskarżony o przestępstwo oszustwa – lub sam stałeś się jego ofiarą i rozważasz złożenie zawiadomienia – skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci prowadzi sprawy karne na każdym etapie postępowania: od pierwszego przesłuchania, przez etap sądowy, po postępowanie wykonawcze. Zapraszamy do kontaktu.
Pogryzł cię cudzy pies. Z balkonu sąsiada spadła doniczka prosto na Twój samochód. Albo fragment elewacji starego budynku odpadł i trafił przechodnią. W każdej z tych sytuacji polskie prawo cywilne wskazuje, kto ponosi odpowiedzialność za szkodę – i nie zawsze jest to oczywiste. Odpowiedzialność za zwierzęta, wyrzucone rzeczy i budowle omawia art. 431–434 k.c.
Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez zwierzęta ponosi ten, kto je chowa albo się nimi posługuje (art. 431 § 1 k.c.). Zgodnie z dominującym poglądem zwierzę chowa ten, kto przez dłuższy czas sprawuje nad nim pieczę dla własnych – niekoniecznie majątkowych – celów, dostarczając mu schronienia i utrzymania. Chodzi tu więc nie tylko o zwierzęta domowe, lecz także dzikie, które przebywają pod pieczą człowieka, np. w ogrodach zoologicznych, zwierzyńcach czy cyrkach albo w fermach hodowlanych. Chowający zwierzę niekoniecznie musi być właścicielem lub mieć jakieś inne prawa do niego. Wspomnianą odpowiedzialność ponoszą także osoby, które nie chowają zwierzęcia, lecz dorywczo posługują się nim dla własnego celu.
Przykład: Sąsiad przyjął psa znajomego „na jeden dzień” i w tym czasie pies pogryzł dziecko. Sąsiad, choć nie jest właścicielem psa, posługiwał się nim dla własnego celu – i to na nim spoczywa odpowiedzialność.
Artykuł 431 k.c. nie odnosi się do zwierząt żyjących w stanie wolnym. Brak jest przepisów ogólnych co do odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez te zwierzęta. Odpowiedzialność za niektóre gatunki zwierząt żyjących w stanie wolnym reguluje ustawa z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie. Przewiduje ona w art. 46–50, że za szkody wyrządzone w uprawach i płodach rolnych przez dziki, sarny, łosie, jelenie i daniele odpowiadają dzierżawcy lub zarządcy obwodów łowieckich albo Skarb Państwa. Jednocześnie Skarb Państwa odpowiada za szkody wyrządzone w uprawach i płodach rolnych przez zwierzęta łowne objęte całoroczną ochroną. Ponadto na podstawie art. 126 ustawy o ochronie przyrody Skarb Państwa odpowiada również z pewnymi ograniczeniami za niektóre straty wyrządzone przez żubry, wilki, rysie, niedźwiedzie i bobry.
W judykaturze dominuje pogląd, że pojęcie upraw rolnych, jeżeli są przedmiotem ochrony na wypadek szkód wyrządzonych przez zwierzęta żyjące w stanie wolnym, nie należy zawężać do upraw typowo rolnych, ale należy objąć nim wszelkie uprawy prowadzone na gruncie rolnym, a więc przykładowo także uprawy sadownicze, plantacje choinek i innych roślin ozdobnych. Ponadto szkodą w uprawie rolnej jest także szkoda wyrządzona przed zasiewem, związana z ponownym wykonaniem niezbędnych czynności agrotechnicznych przygotowujących grunt do zasiewu.
Nie można wykluczyć odpowiedzialności Skarbu Państwa lub gminy za zaniedbania w zakresie ochrony człowieka przed grożącym mu niebezpieczeństwem ze strony zwierząt żyjących w stanie wolnym.
Odpowiedzialność z art. 431 § 1 k.c. opiera się na zasadzie domniemania winy w nadzorze osoby, która chowa zwierzę lub się nim posługuje. Obalenie tego domniemania jest jednak nader trudne, ponieważ utrzymujący zwierzę nie może bronić się tym, iż się ono zabłąkało i uciekło, a więc że w chwili wyrządzenia szkody nie było pod jego nadzorem. Ponosi on również odpowiedzialność za inne osoby, którym powierzył opiekę nad zwierzęciem (np. podwładny, domownik).
Odpowiedzialność ta ogranicza się tylko do szkód, które wyniknęły w związku przyczynowym z naturalnymi (spontanicznymi) zachowaniami zwierzęcia. Dlatego utrzymujący zwierzę nie odpowiada za jego reakcje spowodowane przez samego poszkodowanego. Natomiast jeżeli sam tak pokieruje zachowaniem zwierzęcia, aby wyrządziło ono komuś szkodę (np. poszczuje psa), to odpowiada za własny czyn zawiniony.
Jeżeli osobie, która zwierzę chowa lub się nim posługuje, nie można przypisać winy, ale jej odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę jest uzasadniona ze względów moralnych, wtenczas istnieje możliwość obciążenia tej osoby obowiązkiem naprawienia szkody na zasadzie słuszności. Podstawy tej odpowiedzialności precyzuje art. 431 § 2 k.c. stanowiąc, że poszkodowany może żądać całkowitego lub częściowego naprawienia szkody, jeżeli z okoliczności, a zwłaszcza z porównania stanu majątkowego poszkodowanego i tej osoby, wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego.
Jeżeli cudze zwierzę wyrządza szkodę na gruncie (np. cudze krowy pasą się na łące), wtenczas posiadacz gruntu może ucieć się do samopomocy i zająć to zwierzę. Uprawnienie to przysługuje mu jednak tylko wtedy, gdy zajęcie zwierzęcia jest potrzebne do zabezpieczenia roszczeń o naprawienie szkody (art. 432 § 1 k.c.).
Posiadacz gruntu uzyskuje na zajętym zwierzęciu ustawowe prawo zastawu dla zabezpieczenia należnego mu odszkodowania oraz zwrotu kosztów żywienia i utrzymania zwierzęcia (art. 432 § 2 k.c.).
Chodzi tu o każdą osobę, która faktycznie włada wyodrębnionym pomieszczeniem – niekoniecznie na podstawie tytułu prawnego (np. własności, najmu, spółdzielczego prawa do lokalu itp.). Jeżeli pomieszczenie łącznie zajmuje kilka osób (np. małżonkowie), ich odpowiedzialność jest solidarna (art. 441 k.c.). Powstaje ona wtedy, gdy z pomieszczenia cokolwiek zostało wyrzucone, wylane lub spadło, a następstwem tego faktu jest uszkodzenie ciała lub szkoda na mieniu innej osoby.
Przykład: Doniczka spada z balkonu na trzecim piętrze i niszczy lusterko zaparkowanego niżej samochodu. Odpowiada ten, kto faktycznie zajmuje mieszkanie – niekoniecznie właściciel lokalu. Jeśli mieszkanie zajmują oboje małżonkowie, odpowiadają solidarnie.
Kontrowersje wywołuje kwestia, czy zajmujący pomieszczenie ponosi odpowiedzialność tylko za wylanie czegoś na przechodnia, czy także za zalanie pomieszczenia niżej położonego. Ten ostatni pogląd wsparty interpretacją funkcjonalną art. 433 k.c. przeważa w literaturze i należy się za nim opowiedzieć, aczkolwiek nie podziela go Sąd Najwyższy.
Zajmujący pomieszczenie ponosi surową odpowiedzialność opartą na zasadzie ryzyka. Uzasadnieniem dla niej jest ochrona osób trzecich, które z reguły nie mogą w inny sposób ustalić źródła wyrządzonej szkody, jak przez wskazanie pomieszczenia, z którego wypadał przedmiot lub wylała się ciecz powodująca szkodę.
Od odpowiedzialności tej zajmujący pomieszczenie może się uwolnić jedynie wtedy, gdy wykazana zostanie jedna z następujących trzech okoliczności, stanowiąca przyczynę wyrzucenia, wylania lub spadnięcia przedmiotu:
Na podstawie art. 434 k.c. za szkodę wyrządzoną przez zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części odpowiedzialny jest samoistny posiadacz budowli. Przez budowlę należy rozumieć jakiekolwiek urządzenie skonstruowane przez człowieka i związane z gruntem, a więc nie tylko budynki, ale także wieże, mosty, tamy, tunele, latarnie uliczne, pomniki itp. O zawaleniu zwykło się mówić w razie załamania całej konstrukcji. Natomiast oderwanie się części budowli znamionuje naruszenie spoistości trwałych połączeń z pozostałymi częściami budowli.
Odpowiedzialność ciąży na samoistnym posiadaczu budowli, tzn. na osobie fizycznej lub prawnej, która włada nią jak właściciel (art. 336 k.c.). Niekoniecznie jest nim samoistny posiadacz gruntu – przykładowo, gdy budynek stanowi własność użytkownika wieczystego, to on, a nie właściciel gruntu, ponosi odpowiedzialność za ewentualne szkody.
Samoistny posiadacz odpowiada na zasadzie ryzyka za szkody wyrządzone zawaleniem się budowli lub oderwaniem się jej części. Jednak zasada ryzyka ograniczona została tylko do dwóch zdarzeń: braku utrzymania budowli w należytym stanie oraz wad w budowie.
Za te dwa zdarzenia, które stały się przyczyną zawalenia się budowli lub oderwania się jej części, odpowiada samoistny posiadacz w chwili wypadku. W szczególności nie może się on uwolnić od tej odpowiedzialności przez wykazanie, że nie ponosi winy ani za powstanie wady konstrukcyjnej budowli, ani za jej utrzymanie w należytym stanie – tzn. że np. odpowie właściciel, a nie deweloper, mimo że temu pierwszemu nie będzie można przypisać winy.
Przykład: Fragment gzymsu odpada z kamienicy i uszkadza zaparkowany pod nią samochód. Właściciel kamienicy odpowiada na zasadzie ryzyka – nawet jeśli nie wiedział o złym stanie elewacji i nie zaniedbawał jej wiadomie.
Natomiast samoistny posiadacz nie ponosi odpowiedzialności, jeżeli zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części było następstwem innych od wskazanych wyżej zdarzeń. W szczególności więc nie będzie on odpowiadał, jeżeli wypadek spowodował sam poszkodowany albo osoba trzecia (np. podpalenie budynku) lub jakieś wydarzenie, które może mieć cechy siły wyższej (np. przybrór wody w rzece.
Sens zaostrzonej odpowiedzialności z art. 434 k.c. nie polega tylko na ustanowieniu odpowiedzialności z tytułu ryzyka za wspomniane dwa zdarzenia. Przepis ten konstruuje bowiem domniemanie prawne, że właśnie te zdarzenia stały się przyczyną zawalenia się budowli lub oderwania się jej części. W konsekwencji samoistny posiadacz budowli jest zainteresowany obaleniem tego domniemania. Może to uczynić tylko poprzez wskazanie, że jakieś inne zdarzenia niż wada budowli lub niewłaściwe jej utrzymywanie spowodowały jej zawalenie bądź oderwanie się jej części. To inne zdarzenie sprawcze musi zarazem pozostawać w adekwatnym związku przyczynowym z zawaleniem się budowli lub oderwaniem się jej części.
Natomiast na poszkodowanym ciąży – w myśl ogólnych zasad (art. 6 k.c.) – ciężar dowodu, że poniósł szkodę (i jakiej wielkości) w adekwatnym związku przyczynowym z zawaleniem się budowli lub z oderwaniem się jej części.
Jeśli poniosłeś szkodę i potrzebujesz pomocy w dochodzeniu odszkodowania, skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci służy profesjonalnym doradztwem i reprezentacją – zarówno na etapie negocjacji, jak i przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.
Powszechne przekonanie, że obowiązek alimentacyjny kończy się z chwilą ukończenia przez dziecko 18 lat, jest błędne. Polskie prawo rodzinne nie wiąże ustania tego obowiązku z żadnym konkretnym wiekiem dziecka – decyduje wyłącznie to, czy dziecko jest w stanie utrzymać się samodzielnie. Oznacza to, że w określonych okolicznościach rodzice mogą być zobowiązani do łożenia na pełnoletnie dziecko jeszcze przez wiele lat. Jednocześnie prawo przewiduje mechanizmy pozwalające uchylić się od tego obowiązku, gdy zostaną spełnione określone przesłanki.
Kluczowe regulacje dotyczące obowiązku alimentacyjnego rodziców względem dzieci zawiera art. 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.):
| Art. 133 k.r.o. § 1. Rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. § 2. Poza powyższym wypadkiem uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku. § 3. Rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się. |
Art. 133 k.r.o. reguluje w istocie trzy odrębne zagadnienia: po pierwsze – obowiązek świadczeń alimentacyjnych rodziców względem dzieci; po drugie – niedostatek jako przesłankę świadczeń alimentacyjnych w każdym innym przypadku niż obowiązek rodziców wobec dzieci; po trzecie – możliwość uchylenia się rodziców od obowiązku alimentacyjnego względem pełnoletnich dzieci.
Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego i literatury przedmiotu, obowiązek alimentacyjny rodziców względem dziecka nie wygasa automatycznie z chwilą osiągnięcia przez nie pełnoletniości. Nie ustaje też w momencie, gdy dziecko ukończy szkołę średnią lub uzyska maturę. Jedyną miarodajną okolicznością decydującą o trwaniu bądź ustaniu tego obowiązku jest to, czy dziecko może utrzymać się samodzielnie – a tego od dziecka małoletniego prawa w zasadzie nie można wymagać (wyrok SN z 14.11.1997 r., III CKN 257/97).
Obowiązek alimentacyjny obciąża rodziców dziecka niezależnie od tego, czy przysługuje im władza rodzicielska – jej ograniczenie, zawieszenie czy pozbawienie nie ma wpływu na istnienie tego obowiązku. Co więcej, obowiązek alimentacyjny nie jest składnikiem stosunku władzy rodzicielskiej, lecz elementem odrębnego zobowiązania o charakterze rodzinnym (por. wyrok SN z 24.03.2000 r., I CKN 1538/99).
Zdolność samodzielnego utrzymania się jest oceniana obiektywnie – nie przez pryzmat tego, czy dziecko faktycznie pracuje, lecz czy przy pełnym wykorzystaniu swoich kompetencji, predyspozycji i umiejętności byłoby w stanie uzyskać środki na utrzymanie. Oznacza to, że zdrowa osoba pełnoletnia, która nie chce podjąć zatrudnienia i celowo pozostaje na utrzymaniu rodziców, może się spotkać z odmową dalszej alimentacji.
W sytuacjach skrajnych, zwłaszcza gdy dziecko jest niepełnosprawne lub dotknięte chorobą uniemożliwiającą pojęcie jakiejkolwiek pracy, obowiązek alimentacyjny może trwać przez całe życie dziecka. Jak podkreślił Sąd Najwyższy, może się zdarzyć, że dziecko na skutek poważnej choroby, kalectwa wrodzonego lub nabytego albo w związku z niedorozwojem umysłowym nigdy lub przez długi okres nie będzie w stanie utrzymać się samodzielnie – w takim przypadku obowiązek alimentacyjny rodziców może trwać długo, a nawet dożywotnio.
Podjęcie przez dziecko studiów wyższych w systemie dziennym jest najczęstszą sytuacją, w której rodzice są zobowiązani do płacenia alimentów na pełnoletnie dziecko. Sądy przyjmują z reguły, że student studiów dziennych – zwłaszcza na wymagających kierunkach – obiektywnie nie jest w stanie podjąć pełnoetatowego zatrudnienia, które pozwoliłoby mu na samodzielne utrzymanie. W takim przypadku obowiązek alimentacyjny rodziców jest kontynuowany.
Podkreślić jednak należy, że samo studiowanie nie wyklucza możliwości osiągania przez pełnoletnie dziecko dochodów. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 31.03.1998 r. (II CKN 502/97), studia same przez się nie wyłączają możliwości osiągania przez dorosłe dziecko dochodów – zdolność do samodzielnego utrzymywania się może być całkowita lub częściowa. Dlatego też fakt, że dziecko pracuje dorywczo lub odbywa płatne praktyki, powinien być uwzględniany przy ustalaniu wysokości alimentów lub ocenie zasadności ich dalszego płacenia.
Nieco odmienna ocena dotyczy studiów w trybie zaocznym lub wieczorowym. Tego rodzaju forma kształcenia pozostawia studentowi znacznie więcej czasu na aktywność zawodową, stąd sądy biorą pod uwagę, czy dziecko podejmuje próby zarobkowania. Jeżeli dziecko studiuje zaocznie i nie podejmuje żadnych starań, aby się utrzymać, rodzic może mieć realne podstawy do uchylenia się od obowiązku alimentacyjnego na podstawie art. 133 § 3 k.r.o.
Granice obowiązku alimentacyjnego są jednak wyraźne. Jeżeli pełnoletnie dziecko ma już wyuczony zawód dający możliwość zarobkowania, a mimo to podejmuje studia w czasie znacznie przekraczającym normalny wiek ich rozpoczęcia, rodzice nie muszą finansować takiej edukacji. Jak wskazał Sąd Najwyższy, w takiej sytuacji dorosłe dziecko powinno podjąć pracę zarobkową i skorzystać z możliwości, jakie stwarza państwo w zakresie studiów zaocznych (wyrok SN z 27.12.1976 r., III CRN 280/76). Inaczej oceniana jest natomiast sytuacja, w której dziecko po ukończeniu studiów odbywa specjalistyczne szkolenie zawodowe niezbędne do uzyskania uprawnień – przykładowo aplikację adwokacką lub radcowską, czy staż podyplomowy po wydziale lekarskim. W takich przypadkach obowiązek alimentacyjny rodziców może być kontynuowany.
Przepis art. 133 § 3 k.r.o. przewiduje dwie odrębne przesłanki uchylenia się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego. Co istotne, wystarczy spełnienie jednej z nich – nie jest wymagane ich łączne wystąpienie.
Nadmierny uszczerbek zachodzi wówczas, gdy spełnianie świadczeń alimentacyjnych powoduje, że rodzic nie jest w stanie zaspokoić swoich własnych usprawiedliwionych potrzeb. Powołanie się na tą przesłankę nie wymaga wykazania stanu niedostatku po stronie zobowiązanego – wystarczy, że ciężar alimentowania dziecka jest dla rodzica obiektywnie nadmierny. Przesłanka ta może mieć charakter przejściowy – jeżeli sytuacja rodzica się poprawi, sąd może ponownie nałożyć obowiązek alimentacyjny.
Drugą przesłanką uchylenia się od alimentów jest brak starań po stronie pełnoletniego dziecka w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się. Może to polegać na tym, że dziecko w ogóle nie kontynuuje nauki, nie podejmuje starań o pracę, a także na tym, że studiując, z własnej winy nie czyni postępów – przykładowo wielokrotnie powtarza lata studiów albo co roku rozpoczyna nowy kierunek. Należy jednak pamiętać, że jednorazowe powórzenie roku lub semestru nie musi być automatycznie kwalifikowane jako brak starań. Zachowanie to musi cechować się pewną powtarzalnością i zawinnieniem, by uzasadniać uchylenie obowiązku.
Niezależnie od przesłanek z art. 133 § 3 k.r.o., rodzice mogą również uchylić się od obowiązku alimentacyjnego względem pełnoletnich dzieci, jeżeli żądanie to jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 144¹ k.r.o.). Przykładem może być sytuacja, w której pełnoletnie dziecko przeznacza otrzymywane od rodziców środki na alkohol czy narkotyki, mimo że samo doprowadziło się do stanu niezdolności do pracy.
Obowiązek alimentacyjny nie powstaje, jeżeli dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Chodzi wyłącznie o pożytki przynoszone przez ten majątek (np. czynsze z wynajmu nieruchomości, odsetki z lokat, dywidendy) – nie o sprzedaż samej substancji majątku, którą co do zasady należy zachować (zob. art. 103 k.r.o. w związku z art. 133 § 1 k.r.o.). Jeżeli dochody z majątku są niewystarczające do pełnego zaspokojenia usprawiedliwionych potrzeb dziecka, obowiązek alimentacyjny rodziców pozostaje, tyle że zostaje odpowiednio zredukowany.
Zawarcie przez dziecko związku małżeńskiego także nie wyłącza automatycznie obowiązku alimentacyjnego rodziców. Warto jednak pamiętać, że obowiązek alimentacyjny małżonka dziecka wyprzedza obowiązek jego rodziców (art. 129 k.r.o.).
Zakres obowiązku alimentacyjnego wyznaczają dwa czynniki: usprawiedliwione potrzeby uprawnionego oraz możliwości majątkowe i zarobkowe zobowiązanego rodzica (art. 135 § 1 k.r.o.). W przypadku pełnoletniego dziecka w skład usprawiedliwionych potrzeb wchodzą koszty wyżywienia, zakwaterowania (w tym np. stancji lub akademika w mieście, gdzie dziecko studiuje), odzieży, ochrony zdrowia, a także wydatki związane bezpośrednio z kształceniem – podręczniki, kształcenie, praktyki, wyjazdy naukowe. Orzeczone alimenty powinny zapewnić dziecku równą stopę życiową z rodzicami (uchwała SN z 16.12.1987 r., III CZP 91/86).
Alimenty płacone na podstawie orzeczenia sądowego lub ugody można zmienić, jeżeli nastąpiła istotna zmiana stosunków – na przykład wzrosły potrzeby dziecka lub zmieniła się sytuacja majątkowa rodzica (art. 138 k.r.o.). Roszczenia o poszczególne świadczenia alimentacyjne przedawniają się po trzech latach (art. 137 § 1 k.r.o.).
Z chwilą osiągnięcia pełnoletniości dziecko uzyskuje pełną zdolność do czynności prawnych. Oznacza to, że świadczenia alimentacyjne powinny być wpłacane bezpośrednio na rachunek dziecka lub przekazywane do jego rąk – nie zaś do rąk drugiego rodzica lub przedstawiciela ustawowego. Pełnoletnie dziecko jest także samodzielnie legitymowane do wystąpienia przed sądem z roszczeniem alimentacyjnym.
Jeżeli obowiązek alimentacyjny wynika z orzeczenia sądowego lub ugody, rodzic nie może samodzielnie zaprzestać jego wykonywania. Konieczne jest wytoczenie powództwa o uchylenie lub obniżenie obowiązku alimentacyjnego (art. 138 k.r.o.) – pozwanym jest wówczas pełnoletnie dziecko. Samowolne zaniechanie płacenia alimentów, mimo istnienia tytułu egzekucyjnego, narazie rodzica na odpowiedzialność cywilną, a nawet karną (art. 209 k.k. – przestępstwo niepłacenia alimentów). Obowiązek ustaje z chwilą uprawomocnienia się wyroku go uchylającego.
Jeżeli potrzebujesz pomocy prawnej w sprawach cywilnych, karnych, rodzinnych lub gospodarczych, skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci służy profesjonalnym doradztwem i reprezentacją – zarówno na etapie negocjacji, jak i przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.
Ogólną regułą prawa cywilnego jest, że każde przejście wartości majątkowych z jednej osoby na drugą musi być prawnie uzasadnione. Jeżeli przesunięcie majątkowe nastąpiło bez takiej podstawy, osoba, która wartość utraciła, może żądać jej zwrotu od tego, na kogo ona bezpodstawnie przeszła. Na tym właśnie polega istota bezpodstawnego wzbogacenia, uregulowanego w art. 405–414 Kodeksu cywilnego. Instytucja ta służy nie tylko ochronie majątku przed jego bezpodstawnym uszczupleniem, ale umożliwia zarazem kontrolę poprawności wszelkich przesunięć majątkowych.
Bezpodstawne wzbogacenie zostało ukształtowane w polskim prawie cywilnym jako odrębne zdarzenie prawne, kreujące stosunek zobowiązaniowy. Ustawodawca ujął w ramy tej jednej instytucji również nienależne świadczenie, poświęcając mu art. 410–413 k.c. Przypadki wzbogacenia w następstwie nienależnego świadczenia stanowią zatem szczególne postacie bezpodstawnego wzbogacenia.
Zgodnie z art. 405 k.c., aby można było mówić o bezpodstawnym wzbogaceniu, muszą zaistnieć łącznie cztery przesłanki:
Wzbogacenie polega na uzyskaniu jakiejś korzyści majątkowej w dowolnej postaci. Może ono znaleźć wyraz w nabyciu praw lub powiększeniu ich zakresu, w korzystaniu z cudzych praw lub usług uzyskiwanych zazwyczaj odpłatnie, na zwolnieniu z długu lub na zniesieniu praw rzeczowych obciążających rzeczy wzbogaconego. Korzyści mogą polegać nie tylko na powiększeniu aktywów majątku, lecz także na zmniejszeniu jego pasywów lub na oszczędzeniu wydatków. Wola ani wiedza osoby wzbogaconej nie mają przy tym znaczenia.
Zubożenie drugiej osoby również musi przybrać postać majątkową, ale nie musi być ograniczone do ubytku określonych przedmiotów z majątku zubożonego. Może ono polegać na nieodpłatnym świadczeniu usług lub na naruszeniu przysługujących praw. Pojęciem zubożenia objęte są również utracone korzyści. Zubożenie może przejawiać się także w wykonaniu cudzego zobowiązania, jeżeli zubożony działał w błędnym przeświadczeniu, że spełnia własne zobowiązanie.
Między zubożeniem jednej osoby a wzbogaceniem drugiej musi istnieć związek – art. 405 k.c. stanowi, że korzyść majątkowa ma być uzyskana „kosztem innej osoby”. Nie chodzi tu jednak o związek przyczynowy w rozumieniu odpowiedzialności odszkodowawczej. Wzbogacenie po jednej stronie, a zubożenie po drugiej – to jedynie współwystępujące zjawiska kauzalnie uzależnione od jakichś innych zdarzeń. Zdarzeniami powodującymi zubożenie po jednej, a wzbogacenie po drugiej stronie mogą być: działanie samego zubożonego, działanie wzbogaconego, działanie osoby trzeciej, jak również zdarzenie niebędące działaniem ludzkim.
Wzbogacenie kosztem zubożonego musi nastąpić bez podstawy prawnej. Podstawę prawną przesunięć majątkowych mogą stanowić czynności prawne, decyzje administracyjne lub inne zdarzenia prawne określone w przepisach. Nie jest bezpodstawnie wzbogaconym ten, kto nabył własność rzeczy przez zasiedzenie, ani niesolidny dłużnik, przeciwko któremu roszczenie wierzyciela się przedawniło.
Nienależne świadczenie zostało skonstruowane jako szczególny przypadek bezpodstawnego wzbogacenia. Wzbogacony uzyskuje korzyść w następstwie działania zubożonego podjętego w celu wykonania określonego zobowiązania. W myśl art. 410 § 2 k.c. roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia przysługuje w czterech sytuacjach:
Chodzi o sytuacje, gdy świadczący w chwili spełniania świadczenia nie był względem odbiorcy w ogóle zobowiązany albo świadczył ponad swoje zobowiązanie, działając przy tym w błędzie. Przykładem jest pomyłkowa wpłata na rachunek bankowy podmiotu, który nie był wierzycielem, lub świadczenie spadkobiercy w błędnym przekonaniu, że spadkodawca nie zapłacił długu.
Świadczenie jest nienależne również wówczas, gdy w chwili jego spełnienia miało podstawę prawną, która później odpadła. Przykładem jest uchylenie się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia woli, odwołanie darowizny, rozwiązanie umowy przez sąd czy spełnienie się warunku rozwiązującego.
Zubożony świadczy w tym przypadku w przekonaniu, że przy współudziale odbiorcy zostanie osiągnięty zamierzony cel, który stworzy podstawę prawną świadczenia – co jednak nie nastąpiło. Przykładem jest świadczenie na poczet przyszłego zobowiązania umownego, które nie powstało, ponieważ umowa nie została zawarta.
Chodzi o przypadki, gdy zubożony świadczył na podstawie zobowiązania wynikającego z nieważnej czynności prawnej. Przez nieważność należy rozumieć bezwzględną nieważność czynności prawnej, przy czym bez znaczenia pozostaje, z jakiego względu czynność prawna jest nieważna – może to być sprzeczność z ustawą, wada oświadczenia woli, brak formy czy świadczenie niemożliwe.
Jeżeli spełnione zostaną omówione przesłanki, zubożony może żądać od wzbogaconego zwrotu korzyści majątkowej. Roszczenie o zwrot mierzone jest zawsze wartością mniejszą – zubożony nie może żądać więcej, niż wynosi jego uszczerbek albo korzyść uzyskana przez wzbogaconego. Roszczenie to różni się zatem od roszczenia odszkodowawczego, dla którego miarę stanowi wyłącznie uszczerbek poniesiony przez poszkodowanego.
Zwrot korzyści powinien co do zasady nastąpić w naturze. Jeżeli przedmiot wzbogacenia został zbyty, utracony lub uszkodzony, wzbogacony powinien zwrócić wszystko, co uzyskał w zamian (surogaty – art. 406 k.c.). Gdy zwrot w naturze nie jest możliwy, wzbogacony powinien zwrócić wartość korzyści wyrażoną w pieniądzu.
Obowiązek wydania korzyści wygasa, jeżeli wzbogacony zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony. Dotyczy to jednak wyłącznie zużycia bezproduktywnego i konsumpcyjnego – bez uzyskania jakiegokolwiek ekwiwalentu. Wzbogacony jest obowiązany zwrócić całą uzyskaną korzyść wówczas, gdy wyzbywając się jej lub zużywając ją, powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu (art. 409 k.c.).
Kodeks cywilny przewiduje w art. 411 k.c. cztery przypadki, gdy bezpodstawne wzbogacenie uzyskane w postaci nienależnego świadczenia nie podlega zwrotowi:
Szczególną regulację zawiera art. 412 k.c., przewidujący możliwość orzeczenia przez sąd przepadku nienależnego świadczenia na rzecz Skarbu Państwa. Sąd może to uczynić, gdy świadczenie zostało spełnione świadomie w zamian za dokonanie czynu zabronionego przez prawo lub w celu niegodziwym. Przepis ten ma represyjny charakter i powinien być stosowany jedynie w rzadkich, rażących przypadkach.
Roszczenie o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia ulega przedawnieniu według zasad ogólnych z art. 118 k.c. – po upływie 6 lat, a jeżeli roszczenie związane jest z prowadzeniem działalności gospodarczej – po upływie 3 lat. Terminy te liczą się od spełnienia przesłanek roszczenia. Roszczenie z tytułu nienależnego świadczenia, które ma taki charakter już w chwili jego spełnienia, staje się wymagalne od tej chwili.
Jeśli uważasz, że ktoś wzbogacił się Twoim kosztem bez podstawy prawnej – lub sam otrzymałeś roszczenie o zwrot świadczenia – skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO służy profesjonalnym doradztwem i reprezentacją w sprawach cywilnych, zarówno na etapie przedsądowym, jak i przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.
Nie zawsze ten, kto bezpośrednio wyrządził szkodę, jest jedyną osobą zobowiązaną do jej naprawienia. Kodeks cywilny przewiduje szereg sytuacji, w których odpowiedzialność odszkodowawczą ponosi ktoś inny niż bezpośredni sprawca – rodzic za dziecko, pracodawca za pracownika, zlecający za wykonawcę. Są to tzw. przypadki odpowiedzialności za czyny cudze, uregulowane w art. 427–430 k.c. Poniżej omawiamy kolejno każdy z nich.
Zawiniony czyn człowieka może polegać na tym, że nie dopełnił on ciążącego na nim obowiązku nadzoru nad inną osobą, która wyrządziła komuś szkodę. Osoba zobowiązana do nadzoru ponosi wówczas odpowiedzialność za własne zachowanie – chodzi o tzw. winę w nadzorze – przy czym cudzy czyn podopiecznego stanowi bezpośrednią przyczynę szkody.
Zgodnie z ogólną normą art. 415 k.c. poszkodowany może dochodzić od zobowiązanego do nadzoru naprawienia szkody. Jednak spoczywa na nim wówczas ciężar dowodu nie tylko co do istnienia szkody, lecz także co do winy w nadzorze i związku przyczynowego między winą w nadzorze a szkodą wyrządzoną przez podopiecznego. Z reguły będzie to niezwykle trudne, ponieważ poszkodowany zwykle nie zna bliżej relacji między nadzorującym a podopiecznym. Jego szanse na uzyskanie odszkodowania wyłącznie na tej drodze są więc ograniczone.
Ustawa akceptuje ten stan rzeczy, ale tylko wtedy, gdy podopiecznemu można przypisać winę i sam ponosi on odpowiedzialność z art. 415 k.c. Poszkodowany może wówczas dochodzić odszkodowania od bezpośredniego sprawcy, a osoba zobowiązana do nadzoru odpowiada solidarnie (art. 441 k.c.).
Inaczej wygląda sytuacja, gdy podopiecznemu winy przypisać nie można. W takim przypadku ustawa przewiduje odpowiedzialność:
Niemożność przypisania winy małoletniemu do lat 13 (art. 426 k.c.) albo osobie niepoczytalnej (art. 425 k.c.) rodzi pytanie o odpowiedzialność innych podmiotów. Artykuł 427 k.c. stanowi:
Kto z mocy ustawy lub umowy jest zobowiązany do nadzoru nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można, ten obowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej przez tę osobę, chyba że uczynił zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda byłaby powstała także przy starannym wykonywaniu nadzoru. Przepis ten stosuje się również do osób wykonywających bez obowiązku ustawowego ani umownego stałą pieczę nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można.
Ustawowy obowiązek sprawowania pieczy ciąży m.in. na rodzicach, przysposabiających, opiekunach, nauczycielach, lekarzach oraz personelu zakładów psychiatrycznych i domów wychowawczych.
Odpowiedzialność ta opiera się na winie osoby zobowiązanej do nadzoru. Ustawa, chroniąc interesy poszkodowanego, ułatwia mu jednak dochodzenie odszkodowania przez ustanowienie w art. 427 k.c. korzystnych dla poszkodowanego domniemań prawnych:
Domniemania te mają charakter domniemań zwykłych i mogą być obalone przeciwdowodem.
Domniemanie winy w nadzorze upadnie, gdy zostanie wykazane, że nadzorujący zachowywał się zgodnie z ciążącymi na nim obowiązkami i dołożył należytej staranności. W szczególności – zarzut niedopełnienia obowiązku nadzoru przez rodziców musi dotyczyć konkretnych zaniedbań, a nie jedynie wykazania niedostosowania społecznego dziecka. Drugie domniemanie – związku przyczynowego – można obalić, wykazując, że szkoda powstałaby także przy starannym wykonywaniu nadzoru.
Jeżeli osoba zobowiązana do nadzoru jest zarazem podwładnym w rozumieniu art. 430 k.c., odpowiedzialność za nią ponosi zwierzchnik (co do zasady – pracodawca). Warto podkreślić, że art. 120 k.p. wyłączył bezpośrednią odpowiedzialność pracownika wobec osoby trzeciej.
Czyn podopiecznego musi być bezprawny – choć niezawiniony. Jeżeli działał on w okolicznościach wyłączających bezprawność (np. w obronie koniecznej), osoba zobowiązana do nadzoru nie odpowiada. Art. 427 k.c. nie dotyczy natomiast stosunku między podopiecznym a osobą zobowiązaną do nadzoru.
Odpowiedzialność z art. 427 k.c. może okazać się niewystarczająca dla poszkodowanego w trzech sytuacjach:
W takich przypadkach art. 428 k.c. przewiduje opartą na zasadzie słuszności odpowiedzialność samego sprawcy, któremu z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego nie można przypisać winy. Czyn sprawcy musi mieć jednak cechę bezprawności. Zasada słuszności, doprecyzowana przez odwołanie do zasad współżycia społecznego, nakazuje uwzględnić w szczególności stan majątkowy poszkodowanego i sprawcy.
Odpowiedzialność z art. 429 k.c. ma charakter ogólny i odnosi się do wszelkich przypadków powierzenia czynności do samodzielnego wykonania:
Kto powierza wykonanie czynności drugiemu, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną przez sprawcę przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, chyba że nie ponosi winy w wyborze albo że wykonanie czynności powierzył osobie, przedsiębiorstwu lub zakładowi, które w zakresie swej działalności zawodowej trudnią się wykonywaniem takich czynności.
Ustawodawca obciąża powierzającego czynność odpowiedzialnością za dokonanie właściwego wyboru wykonawcy – zobowiązany jest wybrać go starannie, by nie wyrządził szkody osobom trzecim. Odpowiedzialność opiera się na winie w wyborze, przy czym art. 429 k.c. konstruuje domniemanie tej winy.
Domniemanie można obalić, wykazując brak winy w wyborze albo fakt powierzenia czynności osobie trudniącej się zawodowo wykonywaniem takich czynności. Należy przy tym odróżnić szkodę wyrządzoną przy okazji wykonywania powierzonej czynności – za co powierzający nie odpowiada – od szkody wyrządzonej przy jej wykonywaniu, co już jego odpowiedzialnością jest objęte.
Odpowiedzialność powierzającego czynność nie zależy od tego, czy wykonawcy można przypisać winę. O odpowiedzialności wykonawcy względem osoby trzeciej decyduje ogólna zasada winy za czyn własny (art. 415 k.c.), natomiast jego odpowiedzialność wobec powierzającego opiera się co do zasady na umowie (art. 471 i n. k.c.).
Artykuł 430 k.c. reguluje sytuację, w której wykonawca powierzonej czynności podlega kierownictwu osoby powierzającej i ma obowiązek stosować się do jej wskazówek:
Kto na własny rachunek powierza wykonanie czynności osobie, która przy wykonywaniu tej czynności podlega jego kierownictwu i ma obowiązek stosować się do jego wskazówek, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną z winy tej osoby przy wykonywaniu powierzonej jej czynności.
Pojęcie zwierzchnictwa jest ujmowane szeroko – w judykaturze i doktrynie przyjęło się, że wystarczy podporządkowanie ogólnoorganizacyjne. W konsekwencji w stosunku pracy za zwierzchnika uznaje się nie bezpośredniego przełożonego (np. majstra), lecz organ przedsiębiorstwa. Stosunkiem podporządkowania objęci są również fachowcy cieszący się stosunkowo szeroką samodzielnością w podejmowaniu decyzji – jak np. lekarze w zakresie diagnozy i terapii.
Jeśli potrzebujesz pomocy prawnej w sprawach o odszkodowanie lub odpowiedzialność cywilną, skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci oferuje profesjonalne doradztwo i reprezentacje – zarówno na etapie przedprocesowym, jak i przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.
Każdego dnia dochodzi do zdarzeń, które wyrządzają innym ludziom szkodę. Czasem jest to efekt chwilowej nieuwagi, czasem lekceważenia obowiązujących reguł, a czasem świadomego działania na czyjąś niekorzyść. Polskie prawo cywilne od dawna odpowiada na pytanie, kiedy i na jakich zasadach sprawca takiego zdarzenia jest zobowiązany naprawić wyrządzoną krzywdę. Fundamentem tej odpowiedzi jest odpowiedzialność deliktowa, czyli odpowiedzialność za czyn niedozwolony — niezwiązana z żadną wcześniejszą umową między stronami, powstająca niejako z mocy samego prawa w chwili wyrządzenia szkody.
Sąsiad, wychodząc z mieszkania, zostawił odkręcony kran — zalało Twój lokal. Pracownik firmy remontowej uszkodził Twój samochód podczas prac na posesji. Uczestnik wypadku drogowego doprowadził do kolizji przez nieuwagę. W każdym z tych przypadków pojawia się to samo pytanie: kto za to odpowiada i na jakiej podstawie? Odpowiedź daje art. 415 Kodeksu cywilnego
Odpowiedzialność deliktowa (ex delicto) różni się od odpowiedzialności kontraktowej (wynikającej z niewykonania umowy) tym, że powstaje niezależnie od jakiegokolwiek wcześniejszego stosunku między stronami. Sprawca i poszkodowany mogą być dla siebie zupełnie obcymi osobami, niepowiązanymi ze sobą żadną umową – szkoda powstaje wskutek jednorazowego zdarzenia, a nie naruszenia zawartej wcześniej umowy.
Art. 415 k.c. brzmi krótko: „Kto z winy swojej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.” Za tą prostą formułą kryje się jednak kilka precyzyjnych przesłanek, które muszą zostać spełnione łącznie.
Aby można było mówić o odpowiedzialności odszkodowawczej na podstawie art. 415 k.c., konieczne jest jednoczesne spełnienie trzech warunków.
Pierwszym z nich jest szkoda. Musi dojść do rzeczywistego uszczerbku po stronie poszkodowanego – majątkowego (np. zniszczenie mienia, utrata zarobków) lub niemajątkowego (krzywda, ból, cierpienie). Sam fakt zagrożenia lub ryzyka nie wystarczy; szkoda musi realnie zaistnieć.
Drugim warunkiem jest zawinione i bezprawne zachowanie sprawcy. Sprawca musi naruszyć obowiązujące normy prawne lub zasady współżycia społecznego. Chodzi przy tym zarówno o działanie, jak i o zaniechanie – czyli niepodjęcie działania, do którego sprawca był zobowiązany.
Trzecią przesłanką jest związek przyczynowy między zachowaniem sprawcy a zaistniałą szkodą. Szkoda musi być normalnym następstwem działania lub zaniechania sprawcy. Jeżeli powstałaby niezależnie od jego zachowania, przesłanka ta nie jest spełniona.
Ciężar udowodnienia wszystkich trzech przesłanek spoczywa na poszkodowanym. To on musi wykazać, że szkoda zaistniała, że sprawca działał bezprawnie i zawiniał oraz że między tymi faktami zachodzi związek przyczynowy.
Pojęcie winy to kluczowy element odpowiedzialności z art. 415 k.c. Prawo cywilne wyróżnia dwa jej rodzaje.
Wina umyślna zachodzi wtedy, gdy sprawca chce wyrządzić szkodę albo przynajmniej świadomie godzi się na jej powstanie. Jest to postać winy cięższa i moralnie bardziej naganna.
Wina nieumyślna (niedbalstwo) polega z kolei na niezachowaniu wymaganej w danych okolicznościach staranności. Sprawca nie chciał wyrządzić szkody, ale nie zachował się tak, jak należałoby oczekiwać od rozsądnej osoby w podobnej sytuacji. Miernik tej staranności jest obiektywny – porównuje się zachowanie sprawcy z wzorcem postępowania właściwym dla danego rodzaju sytuacji.
Warto podkreślić, że nawet nieznaczne niedbalstwo może uzasadniać odpowiedzialność odszkodowawczą. W praktyce sądy szeroko korzystają z domniemań faktycznych: jeśli ktoś zachował się bezprawnie, często stanowi to wystarczający punkt wyjścia do ustalenia winy.
Odpowiedzialności z art. 415 k.c. nie ponosi natomiast osoba, której winy nie można przypisać. Dotyczy to w szczególności osób w stanie niepoczytalności (np. w chwili choroby psychicznej) oraz dzieci poniżej 13. roku życia – tym ostatnim winy przypisać nie można niezależnie od okoliczności.
Odpowiedzialność z art. 415 k.c. jest wyłączona, gdy nie zostanie spełniona któraś z jej przesłanek. Odrębnie warto wskazać na tzw. wyłączenia bezprawności – sytuacje, w których zachowanie sprawcy, choć wyrządziło szkodę, nie nosi znamion bezprawności. Należą do nich m.in. obrona konieczna (odparcie bezprawnego zamachu na jakiekolwiek dobro), stan wyższej konieczności (działanie w celu uniknięcia groźby ze strony rzeczy lub zwierzęcia) czy zgoda poszkodowanego na ingerencję w sferę jego dóbr. Każda z tych sytuacji wymaga jednak starannej oceny okoliczności konkretnego przypadku.
Odpowiedzialność z art. 415 k.c. opiera się na prostej, ale precyzyjnej zasadzie: kto zawinił, ten odpowiada. Udowodnienie tej odpowiedzialności wymaga jednak wykazania trzech przesłanek jednocześnie – szkody, winy i związku przyczynowego. W praktyce sprawy odszkodowawcze bywają złożone: sporna bywa sama wysokość szkody, ocena staranności działania sprawcy czy kwestia przyczynowości.
Jeżeli jesteś poszkodowany i rozważasz dochodzenie odszkodowania – lub zostałeś pozwany i kwestionujesz swoją odpowiedzialność – warto skonsultować się z adwokatem, który oceni Twoją sytuację na gruncie konkretnych okoliczności sprawy. Kancelaria OWO Adwokaci prowadzi sprawy z zakresu odpowiedzialności odszkodowawczej zarówno na etapie przedsądowym, jak i w postępowaniu sądowym — reprezentując zarówno poszkodowanych dochodzących naprawienia szkody, jak i pozwanych kwestionujących zasadność kierowanych przeciwko nim roszczeń.
Spisanie ostatniej woli nie wymaga wizyty u notariusza ani obecności świadków. Wystarczy kartka papieru, długopis i kilka minut skupienia. Brzmi prosto – i rzeczywiście tak jest, pod warunkiem że spełni się wszystkie wymogi, które prawo stawia temu pozornie nieskomplikowanemu dokumentowi. Zaniedbanie choćby jednego z nich może sprawić, że testament okaże się nieważny, a majątek trafi do osób, których wcale nie mieliśmy na myśli.
Testament holograficzny – zwany też własnoręcznym – to najprostsza forma rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci, uregulowana w art. 949 Kodeksu cywilnego. Jego zasadnicza cecha odróżniająca go od innych form testamentu polega na tym, że cały dokument musi być napisany ręcznie przez samego spadkodawcę. Nie ma tu miejsca na komputerowy wydruk, maszynopis ani nawet częściowo odręcznie uzupełniony formularz.
Termin holograficzny pochodzi z języka greckiego: holos – cały, i graphein – pisać. To określenie doskonale oddaje istotę wymogów formalnych: pismo musi być w całości wytworzone ręką testatora.
Testament holograficzny ma taką samą moc prawną jak testament notarialny. Różni się od niego brakiem udziału notariusza i brakiem konieczności ponoszenia kosztów notarialnych – jest więc rozwiązaniem dostępnym dla każdego, bez żadnych wydatków.
Kodeks cywilny stawia testament holograficznemu trzy wymogi, których spełnienie jest konieczne do jego ważności:
1. Własnoręczność całego tekstu. Całość dokumentu – od pierwszego do ostatniego słowa – musi być napisana własnoręcznie. Nie ma znaczenia, czy użyjesz pióra, długopisu czy ołówka; dopuszczalne jest nawet pisanie na kamieniu czy ścianie, jeśli litery są czytelne i wyryte fizycznie przez testatora. Niedopuszczalne jest natomiast użycie komputera, maszyny do pisania, a nawet zlecenie komuś napisania nawet fragmentu tekstu – taki dokument jest nieważny w całości.
2. Podpis własnoręczny. Pod treścią testamentu musi widnieć podpis spadkodawcy. Podpis to nie tylko parafa – powinien zawierać co najmniej nazwisko testatora i być złożony własnoręcznie pod treścią oświadczenia. Umieszczenie podpisu w środku tekstu lub z boku budzi wątpliwości interpretacyjne, dlatego warto złożyć go wyraźnie pod ostatnim zdaniem.
3. Data sporządzenia. Data pozwala ustalić, czy testament powstał w czasie, gdy spadkodawca miał pełną zdolność do czynności prawnych, a także – jeśli sporządzono kilka testamentów – który z nich jest najnowszy i obowiązujący. Brak daty nie zawsze skutkuje nieważnością testamentu: zgodnie z art. 949 § 2 k.c., jeśli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy ani co do stosunku dokumentu do innych testamentów, sąd może uznać go za ważny. Niemniej jednak opuszczenie daty to zbędne ryzyko, którego łatwo uniknąć.
Prawo nie narzuca konkretnej formuły słownej ani szczegółowego układu testamentu. Kluczowe jest jednak, aby z treści jednoznacznie wynikało, kto ma dziedziczyć majątek lub wskazane składniki majątkowe. Dokument może obejmować:
Powołanie do spadku – wskazanie jednej lub kilku osób jako spadkobierców całości albo ułamkowych części spadku.
Zapis windykacyjny – bezpośrednie przyznanie konkretnej rzeczy lub prawa majątkowego oznaczonej osobie, bez konieczności przeprowadzania działu spadku (możliwy wyłącznie w testamencie notarialnym lub holograficznym).
Polecenie testamentowe – zobowiązanie spadkobiercy lub zapisobiercy do określonego działania lub zaniechania.
Wydziedziczenie – pozbawienie prawa do zachowku osoby z kręgu uprawnionych, jeżeli zachodzą przesłanki z art. 1008 k.c. (m.in. umyślne działanie na szkodę spadkodawcy, naruszenie obowiązków rodzinnych).
Wskazanie wykonawcy testamentu – powołanie osoby zaufanej, która zajmie się wykonaniem ostatniej woli.
Testament nie musi wymieniać wszystkich składników majątku. Wystarczy jasne wskazanie beneficjentów i ewentualnych dyspozycji szczegółowych. Im precyzyjniejszy język, tym mniejsze ryzyko sporów.
Praktyka sądowa i doświadczenie kancelarii pokazują, że testamenty holograficzne są najczęściej podważane z następujących powodów:
Wydruk lub maszynopis. Choć wydaje się to oczywiste, zdarza się, że testatorzy używają komputerowo przygotowanego szablonu, wpisując ręcznie tylko dane – taki dokument jest nieważny. Wszystko, bez wyjątku, musi być odręczne.
Brak daty lub data niekompletna. Zalecamy zawsze podawać pełną datę (dzień, miesiąc, rok), a najlepiej także miejsce sporządzenia.
Podpis trudny do identyfikacji. Nieczytelna parafka, inicjały bez nazwiska, czy podpis umieszczony w połowie kartki – to sytuacje, które mogą podważyć autentyczność dokumentu.
Nieprecyzyjne wskazanie spadkobierców. Sformułowania bez imiennego wskazania osób, w połączeniu ze skomplikowaną sytuacją rodzinną, mogą prowadzić do długotrwałych sporów.
Nieprecyzyjne wskazanie spadkobierców. Sformułowania bez imiennego wskazania osób, w połączeniu ze skomplikowaną sytuacją rodzinną, mogą prowadzić do długotrwałych sporów.
Testament wspólny małżonków. Polskie prawo nie przewiduje możliwości sporządzenia jednego testamentu przez dwie osoby. Każde z małżonków musi sporządzić własny, odrębny dokument.
Testament holograficzny można w każdej chwili zmienić lub odwołać – jest to uprawnienie bezwzględne i niezbywalne. Odwołanie może nastąpić przez:
– zniszczenie poprzedniego testamentu (podarcie, spalenie),
– sporządzenie nowego testamentu, który wyraźnie odwołuje poprzedni,
– sporządzenie nowego testamentu, który jest sprzeczny z poprzednim w poszczególnych dyspozycjach (poprzedni testament traci moc w zakresie sprzeczności).
Przy zmianie warto sporządzić nowy, kompletny dokument zamiast nanosić poprawki na istniejącym – skreślenia, dopiski i adnotacje są technicznie dopuszczalne, jednak mogą budzić wątpliwości co do woli testatora i autentyczności zmian.
Testament holograficzny traci całkowicie sens, jeśli po śmierci testatora nikt go nie znajdzie lub jeśli ulegnie zniszczeniu. Warto zatem pamiętać o kilku kwestiach praktycznych:
Osoby bliskie – choć nie muszą znać treści – powinny wiedzieć, że testament istnieje i gdzie się znajduje. Można powierzyć go adwokatowi lub notariuszowi w depozyt.
W Polsce funkcjonuje Notarialny Rejestr Testamentów (NORT) – rejestr, do którego notariusz może wpisać informację o złożeniu testamentu u niego lub o istnieniu testamentu własnoręcznego przekazanego mu na przechowanie. Rejestr nie ujawnia treści testamentu, lecz jedynie fakt jego istnienia.
Przechowywanie testamentu w miejscu niedostępnym – w sejfie bankowym, do którego dostęp mają tylko sami zainteresowani – może paradoksalnie utrudnić realizację ostatniej woli.
Swoboda testowania ma swoje granice. Osoby z bliskiego kręgu rodzinnego – zstępni (dzieci, wnuki), małżonek oraz rodzice – które w braku testamentu dziedziczyłyby z ustawy, zachowują prawo do zachowku nawet wówczas, gdy zostały pominięte lub uposażone w mniejszym stopniu w testamencie.
Zachowek wynosi co do zasady połowę wartości udziału, który dana osoba otrzymałaby przy dziedziczeniu ustawowym (lub dwie trzecie, jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletni). Pominięcie osoby uprawnionej do zachowku nie czyni testamentu nieważnym – osoba ta nabywa natomiast roszczenie pieniężne wobec spadkobierców.
Wydziedziczenie, czyli pozbawienie prawa do zachowku, jest możliwe, ale wyłącznie z przyczyn wyraźnie wskazanych w ustawie i musi zostać wyraźnie wskazane w treści testamentu z podaniem przyczyny.
Testament holograficzny jest prostą formą – ale prostotę formy nie należy mylić z prostotą zagadnień prawnych, które za nim stoją. Konsultacja z adwokatem jest szczególnie wskazana, gdy:
– majątek jest znaczny lub skomplikowany (nieruchomości, udziały w spółkach, wierzytelności),
– testator chce dokonać wydziedziczenia i ważne jest prawidłowe wskazanie jego podstawy,
– w grę wchodzą osoby uprawnione do zachowku, a testator chce ograniczyć lub wyłączyć ich roszczenia,
– planowany jest zapis windykacyjny dotyczący nieruchomości lub innych składników wymagających szczególnej identyfikacji,
– istnieje uzasadnione ryzyko kwestionowania testamentu przez potencjalnych spadkobierców.
W takich przypadkach warto rozważyć również testament notarialny, który – choć droższy – zapewnia wyższy poziom pewności prawnej: notariusz sprawdza zdolność testacyjną, dba o precyzję sformułowań i przechowuje dokument w sposób eliminujący ryzyko jego utraty lub zniszczenia.
Testament własnoręczny jest dostępnym, bezpłatnym i skutecznym narzędziem planowania sukcesji majątkowej. Trzy warunki jego ważności – własnoręczność całości tekstu, podpis i data – są wymaganiami bezwzględnymi, których pominięcie przekreśla moc dokumentu. Treść testamentu powinna być precyzyjna i jednoznaczna. Gotowy dokument należy przechowywać w miejscu dostępnym i wskazanym zaufanym osobom.
W kancelarii OWO Adwokaci doradzamy zarówno osobom planującym sporządzenie testamentu i chcącym upewnić się, że dokument będzie skuteczny, jak i tym, którzy znaleźli się już w sporze o spadek — po jednej lub po drugiej stronie. Pomagamy ocenić ważność istniejącego testamentu, przygotować argumentację w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, prowadzić sprawy o zachowek oraz reprezentować klientów w sporach o wydziedziczenie. Jeżeli zależy Ci na tym, by Twoja ostatnia wola została wykonana dokładnie tak, jak zamierzasz — lub jeśli kwestionujesz testament, który Twoim zdaniem nie odzwierciedla rzeczywistej woli spadkodawcy — zapraszamy do kontaktu z naszą Kancelarią.
OWO Adwokaci 2024.
Wszelkie prawa zastrzeżone.
Projekt i wykonanie: Proformat
OWO Adwokaci
Pl. Ks. Wyszyńskiego 52/16
58-500 Jelenia Góra
