Czym jest umowa dzierżawy?

Przez dzierżawę rozumie się umowę wzajemną, w której wydzierżawiający zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz lub prawo do używania i pobierania pożytków przez czas oznaczony lub nieoznaczony, a dzierżawca zobowiązuje się płacić wydzierżawiającemu czynsz (art. 693 § 1, art. 709 k.c.).

Ten typ umowy jest bardzo podobny do najmu i dlatego ustawodawca generalnie odsyła do przepisów o najmie, które do dzierżawy stosuje się odpowiednio, poprzestając jedynie na uregulowaniu prawnych elementów dzierżawy związanych ze swoistymi jej cechami (art. 694 k.c.).

Różnice między najmem i dzierżawą

Umowa dzierżawy różni się od najmu przede wszystkim tym, że dzierżawca jest uprawniony nie tylko do używania przedmiotu dzierżawy, ale i do pobierania z niego pożytków – zarówno naturalnych, jak i cywilnych (por. art. 53 k.c. – pożytek cywilny to np. czynsz). W związku z tym, przedmiotem dzierżawy mogą być jedynie takie rzeczy, które dają pożytki, a i prawa o takich samych właściwościach. Najdonioślejszym z punktu widzenia społeczno-gospodarczego przedmiotem dzierżawy są grunty rolne, do których odnosi się szereg szczególnych regulacji.

Inne przedmioty dzierżawy: przedsiębiorstwo, zwierzęta dające pożytki naturalne, torfowisko, glinianki, prawo polowania czy łowienia, papiery wartościowe, prawo do patentu, wzory użytkowego.

Okres związania – na jak długo można zawrzeć umowę dzierżawy?

Podobnie jak najem, również dzierżawę można zawrzeć na czas oznaczony lub nieoznaczony. Z uwagi na gospodarczą funkcję dzierżawy stosunek ten został ukształtowany jako trwalszy od najmu. Maksymalny termin związania stron jest oznaczony na 30 lat (dla najmu zasadniczo wynosi 10 lat – art. 661 k.c.); po upływie tego terminu – zgodnie z art. 695 § 1 k.c. – dzierżawę zawartą na czas dłuższy poczytuje się za zawartą na czas nieoznaczony.

Ocena zastrzeżonej w umowie dzierżawy możliwości jej wypowiedzenia, gdy dzierżawę ustanawia się na czas oznaczony, powinna uwzględniać konstrukcję wprowadzoną w przepisach o najmie (art. 673 § 3 w zw. z art. 694 k.c.), pozwalającą – w wypadkach określonych w umowie – na wypowiedzenie najmu zawartego na czas oznaczony.

Prawa i obowiązki stron umowy dzierżawy

Z uwagi na funkcję dzierżawy na dzierżawcy ciąży obowiązek wykonywania swego uprawnienia zgodnie z wymaganiami prawidłowej gospodarki. Nie może jednak zmieniać przeznaczenia przedmiotu dzierżawy bez zgody wydzierżawiającego (art. 696 k.c.).

Ze względu na to, że dzierżawcy przysługuje uprawnienie nie tylko do używania, ale i do pobierania pożytków, jest on zobowiązany do dokonywania wszelkich napraw niezbędnych do zachowania przedmiotu dzierżawy w stanie niepogorszonym (art. 679 k.c.).

Jeżeli dzierżawca używa przedmiotu dzierżawy wbrew zasadom prawidłowej gospodarki, zmienia jego przeznaczenie bez zezwolenia wydzierżawiającego i mimo upomnienia nie przestaje jej używać w taki sposób albo gdy przedmiot dzierżawy zaniedbuje do tego stopnia, że zostaje narażony na utratę lub uszkodzenie, wydzierżawiający może wypowiedzieć dzierżawę bez zachowania terminów wypowiedzenia (art. 667 § 2 w zw. z art. 694 k.c.).

Natomiast dzierżawca nie może – w odróżnieniu od najemcy, gdy przedmiotem najmu nie jest lokal – oddać przedmiotu najmu w poddzierżawę ani do bezpłatnego używania bez zgody wydzierżawiającego (art. 698 § 1 k.c.). Wydzierżawiający powinien bowiem mieć zaufanie do osoby, która korzysta z przedmiotu dzierżawy w znacznie szerszym zakresie niż najemca z przedmiotu najmu. W razie naruszenia tego obowiązku wydzierżawiający może dzierżawę wypowiedzieć bez zachowania terminów wypowiedzenia.

Czynsz dzierżawny – wysokość, forma i terminy płatności

Ze względu na uprawnienie dzierżawcy do pobierania pożytków, czynsz dzierżawy może być ustalony także w ułamkowej części pożytków; np. 1/5 zbioru zboża z wydzierżawionego pola (art. 693 § 2 k.c.).

W braku odpowiednich postanowień umownych lub ustalonych zwyczajów czynsz płatny jest półrocznie, i to z dołu (art. 699 k.c.), ponieważ przyjmuje się, że środki na ten cel dzierżawca uzyskuje z pobranych już pożytków.

Jeżeli czynsz został oznaczony w wysokości stałej, ryzyko nieuzyskania przychodów z przedmiotu dzierżawy ponosi dzierżawca. Zgodnie jednak z art. 700 k.c., jeżeli wskutek okoliczności, za które dzierżawca nie ponosi odpowiedzialności i które nie dotyczą jego osoby (np. powódź czy susza), zwykły przychód z przedmiotu dzierżawy uległ znacznemu zmniejszeniu, dzierżawca może żądać obniżenia czynszu przypadającego za dany okres gospodarczy. Orzeczenie sądu ma w tym przypadku charakter konstytutywny, ponieważ zmienia treść zobowiązania.

Wypowiedzenie umowy dzierżawy

Jeżeli dzierżawca dopuszcza się zwłoki z zapłatą czynszu za co najmniej dwa pełne okresy płatności, a w wypadku, gdy czynsz jest płatny rocznie, jeżeli dopuszcza się zwłoki z zapłatą ponad trzy miesiące, wydzierżawiający może wypowiedzieć dzierżawę bez zachowania terminów wypowiedzenia. Jednakże – podobnie jak wynajmujący lokal – wydzierżawiający powinien uprzedzić o tym dzierżawcę, udzielając mu dodatkowego trzymiesięcznego terminu do zapłaty czynszu (art. 703 k.c.).

Jeśli masz pytania dotyczące umowy dzierżawy, najmu lub innych umów cywilnych – skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci służy profesjonalnym doradztwem i reprezentacją – zarówno na etapie negocjacji, jak i przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.

The post Czym różni się dzierżawa od najmu? Prawa i obowiązki stron appeared first on OWO Adwokaci.

Odpowiedzialność za zwierzęta

Podmiot i przesłanki

Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez zwierzęta ponosi ten, kto je chowa albo się nimi posługuje (art. 431 § 1 k.c.). Zgodnie z dominującym poglądem zwierzę chowa ten, kto przez dłuższy czas sprawuje nad nim pieczę dla własnych – niekoniecznie majątkowych – celów, dostarczając mu schronienia i utrzymania. Chodzi tu więc nie tylko o zwierzęta domowe, lecz także dzikie, które przebywają pod pieczą człowieka, np. w ogrodach zoologicznych, zwierzyńcach czy cyrkach albo w fermach hodowlanych. Chowający zwierzę niekoniecznie musi być właścicielem lub mieć jakieś inne prawa do niego. Wspomnianą odpowiedzialność ponoszą także osoby, które nie chowają zwierzęcia, lecz dorywczo posługują się nim dla własnego celu.

Przykład: Sąsiad przyjął psa znajomego „na jeden dzień” i w tym czasie pies pogryzł dziecko. Sąsiad, choć nie jest właścicielem psa, posługiwał się nim dla własnego celu – i to na nim spoczywa odpowiedzialność.

Artykuł 431 k.c. nie odnosi się do zwierząt żyjących w stanie wolnym. Brak jest przepisów ogólnych co do odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez te zwierzęta. Odpowiedzialność za niektóre gatunki zwierząt żyjących w stanie wolnym reguluje ustawa z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie. Przewiduje ona w art. 46–50, że za szkody wyrządzone w uprawach i płodach rolnych przez dziki, sarny, łosie, jelenie i daniele odpowiadają dzierżawcy lub zarządcy obwodów łowieckich albo Skarb Państwa. Jednocześnie Skarb Państwa odpowiada za szkody wyrządzone w uprawach i płodach rolnych przez zwierzęta łowne objęte całoroczną ochroną. Ponadto na podstawie art. 126 ustawy o ochronie przyrody Skarb Państwa odpowiada również z pewnymi ograniczeniami za niektóre straty wyrządzone przez żubry, wilki, rysie, niedźwiedzie i bobry.

W judykaturze dominuje pogląd, że pojęcie upraw rolnych, jeżeli są przedmiotem ochrony na wypadek szkód wyrządzonych przez zwierzęta żyjące w stanie wolnym, nie należy zawężać do upraw typowo rolnych, ale należy objąć nim wszelkie uprawy prowadzone na gruncie rolnym, a więc przykładowo także uprawy sadownicze, plantacje choinek i innych roślin ozdobnych. Ponadto szkodą w uprawie rolnej jest także szkoda wyrządzona przed zasiewem, związana z ponownym wykonaniem niezbędnych czynności agrotechnicznych przygotowujących grunt do zasiewu.

Nie można wykluczyć odpowiedzialności Skarbu Państwa lub gminy za zaniedbania w zakresie ochrony człowieka przed grożącym mu niebezpieczeństwem ze strony zwierząt żyjących w stanie wolnym.

Zasady odpowiedzialności

Odpowiedzialność z art. 431 § 1 k.c. opiera się na zasadzie domniemania winy w nadzorze osoby, która chowa zwierzę lub się nim posługuje. Obalenie tego domniemania jest jednak nader trudne, ponieważ utrzymujący zwierzę nie może bronić się tym, iż się ono zabłąkało i uciekło, a więc że w chwili wyrządzenia szkody nie było pod jego nadzorem. Ponosi on również odpowiedzialność za inne osoby, którym powierzył opiekę nad zwierzęciem (np. podwładny, domownik).

Odpowiedzialność ta ogranicza się tylko do szkód, które wyniknęły w związku przyczynowym z naturalnymi (spontanicznymi) zachowaniami zwierzęcia. Dlatego utrzymujący zwierzę nie odpowiada za jego reakcje spowodowane przez samego poszkodowanego. Natomiast jeżeli sam tak pokieruje zachowaniem zwierzęcia, aby wyrządziło ono komuś szkodę (np. poszczuje psa), to odpowiada za własny czyn zawiniony.

Jeżeli osobie, która zwierzę chowa lub się nim posługuje, nie można przypisać winy, ale jej odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę jest uzasadniona ze względów moralnych, wtenczas istnieje możliwość obciążenia tej osoby obowiązkiem naprawienia szkody na zasadzie słuszności. Podstawy tej odpowiedzialności precyzuje art. 431 § 2 k.c. stanowiąc, że poszkodowany może żądać całkowitego lub częściowego naprawienia szkody, jeżeli z okoliczności, a zwłaszcza z porównania stanu majątkowego poszkodowanego i tej osoby, wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego.

Samopomoc

Jeżeli cudze zwierzę wyrządza szkodę na gruncie (np. cudze krowy pasą się na łące), wtenczas posiadacz gruntu może ucieć się do samopomocy i zająć to zwierzę. Uprawnienie to przysługuje mu jednak tylko wtedy, gdy zajęcie zwierzęcia jest potrzebne do zabezpieczenia roszczeń o naprawienie szkody (art. 432 § 1 k.c.).

Posiadacz gruntu uzyskuje na zajętym zwierzęciu ustawowe prawo zastawu dla zabezpieczenia należnego mu odszkodowania oraz zwrotu kosztów żywienia i utrzymania zwierzęcia (art. 432 § 2 k.c.).

Odpowiedzialność za wyrzucenie, spadnięcie lub wylanie przedmiotu

Podmiot i przesłanki

Chodzi tu o każdą osobę, która faktycznie włada wyodrębnionym pomieszczeniem – niekoniecznie na podstawie tytułu prawnego (np. własności, najmu, spółdzielczego prawa do lokalu itp.). Jeżeli pomieszczenie łącznie zajmuje kilka osób (np. małżonkowie), ich odpowiedzialność jest solidarna (art. 441 k.c.). Powstaje ona wtedy, gdy z pomieszczenia cokolwiek zostało wyrzucone, wylane lub spadło, a następstwem tego faktu jest uszkodzenie ciała lub szkoda na mieniu innej osoby.

Przykład: Doniczka spada z balkonu na trzecim piętrze i niszczy lusterko zaparkowanego niżej samochodu. Odpowiada ten, kto faktycznie zajmuje mieszkanie – niekoniecznie właściciel lokalu. Jeśli mieszkanie zajmują oboje małżonkowie, odpowiadają solidarnie.

Kontrowersje wywołuje kwestia, czy zajmujący pomieszczenie ponosi odpowiedzialność tylko za wylanie czegoś na przechodnia, czy także za zalanie pomieszczenia niżej położonego. Ten ostatni pogląd wsparty interpretacją funkcjonalną art. 433 k.c. przeważa w literaturze i należy się za nim opowiedzieć, aczkolwiek nie podziela go Sąd Najwyższy.

Zasada odpowiedzialności

Zajmujący pomieszczenie ponosi surową odpowiedzialność opartą na zasadzie ryzyka. Uzasadnieniem dla niej jest ochrona osób trzecich, które z reguły nie mogą w inny sposób ustalić źródła wyrządzonej szkody, jak przez wskazanie pomieszczenia, z którego wypadał przedmiot lub wylała się ciecz powodująca szkodę.

Od odpowiedzialności tej zajmujący pomieszczenie może się uwolnić jedynie wtedy, gdy wykazana zostanie jedna z następujących trzech okoliczności, stanowiąca przyczynę wyrzucenia, wylania lub spadnięcia przedmiotu:

• siła wyższa;
• wyłączna wina poszkodowanego;
• wyłączna wina osoby trzeciej, za którą zajmujący pomieszczenie nie ponosi odpowiedzialności i której działaniu nie mógł zapobiec.

Odpowiedzialność za zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części

Podmiot i przesłanki

Na podstawie art. 434 k.c. za szkodę wyrządzoną przez zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części odpowiedzialny jest samoistny posiadacz budowli. Przez budowlę należy rozumieć jakiekolwiek urządzenie skonstruowane przez człowieka i związane z gruntem, a więc nie tylko budynki, ale także wieże, mosty, tamy, tunele, latarnie uliczne, pomniki itp. O zawaleniu zwykło się mówić w razie załamania całej konstrukcji. Natomiast oderwanie się części budowli znamionuje naruszenie spoistości trwałych połączeń z pozostałymi częściami budowli.

Odpowiedzialność ciąży na samoistnym posiadaczu budowli, tzn. na osobie fizycznej lub prawnej, która włada nią jak właściciel (art. 336 k.c.). Niekoniecznie jest nim samoistny posiadacz gruntu – przykładowo, gdy budynek stanowi własność użytkownika wieczystego, to on, a nie właściciel gruntu, ponosi odpowiedzialność za ewentualne szkody.

Zasada odpowiedzialności

Samoistny posiadacz odpowiada na zasadzie ryzyka za szkody wyrządzone zawaleniem się budowli lub oderwaniem się jej części. Jednak zasada ryzyka ograniczona została tylko do dwóch zdarzeń: braku utrzymania budowli w należytym stanie oraz wad w budowie.

Za te dwa zdarzenia, które stały się przyczyną zawalenia się budowli lub oderwania się jej części, odpowiada samoistny posiadacz w chwili wypadku. W szczególności nie może się on uwolnić od tej odpowiedzialności przez wykazanie, że nie ponosi winy ani za powstanie wady konstrukcyjnej budowli, ani za jej utrzymanie w należytym stanie – tzn. że np. odpowie właściciel, a nie deweloper, mimo że temu pierwszemu nie będzie można przypisać winy.

Przykład: Fragment gzymsu odpada z kamienicy i uszkadza zaparkowany pod nią samochód. Właściciel kamienicy odpowiada na zasadzie ryzyka – nawet jeśli nie wiedział o złym stanie elewacji i nie zaniedbawał jej wiadomie.

Natomiast samoistny posiadacz nie ponosi odpowiedzialności, jeżeli zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części było następstwem innych od wskazanych wyżej zdarzeń. W szczególności więc nie będzie on odpowiadał, jeżeli wypadek spowodował sam poszkodowany albo osoba trzecia (np. podpalenie budynku) lub jakieś wydarzenie, które może mieć cechy siły wyższej (np. przybrór wody w rzece.

Sens zaostrzonej odpowiedzialności z art. 434 k.c. nie polega tylko na ustanowieniu odpowiedzialności z tytułu ryzyka za wspomniane dwa zdarzenia. Przepis ten konstruuje bowiem domniemanie prawne, że właśnie te zdarzenia stały się przyczyną zawalenia się budowli lub oderwania się jej części. W konsekwencji samoistny posiadacz budowli jest zainteresowany obaleniem tego domniemania. Może to uczynić tylko poprzez wskazanie, że jakieś inne zdarzenia niż wada budowli lub niewłaściwe jej utrzymywanie spowodowały jej zawalenie bądź oderwanie się jej części. To inne zdarzenie sprawcze musi zarazem pozostawać w adekwatnym związku przyczynowym z zawaleniem się budowli lub oderwaniem się jej części.

Natomiast na poszkodowanym ciąży – w myśl ogólnych zasad (art. 6 k.c.) – ciężar dowodu, że poniósł szkodę (i jakiej wielkości) w adekwatnym związku przyczynowym z zawaleniem się budowli lub z oderwaniem się jej części.

Jeśli poniosłeś szkodę i potrzebujesz pomocy w dochodzeniu odszkodowania, skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci służy profesjonalnym doradztwem i reprezentacją – zarówno na etapie negocjacji, jak i przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.

The post Odpowiedzialność za zwierzęta i rzeczy – kto zapłaci za szkodę? appeared first on OWO Adwokaci.

Czym jest bezpodstawne wzbogacenie?

Bezpodstawne wzbogacenie zostało ukształtowane w polskim prawie cywilnym jako odrębne zdarzenie prawne, kreujące stosunek zobowiązaniowy. Ustawodawca ujął w ramy tej jednej instytucji również nienależne świadczenie, poświęcając mu art. 410–413 k.c. Przypadki wzbogacenia w następstwie nienależnego świadczenia stanowią zatem szczególne postacie bezpodstawnego wzbogacenia.

Przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia

Zgodnie z art. 405 k.c., aby można było mówić o bezpodstawnym wzbogaceniu, muszą zaistnieć łącznie cztery przesłanki:

• wzbogacenie jednego podmiotu,
• zubożenie drugiego podmiotu,
• związek między wzbogaceniem a zubożeniem,
• bezpodstawność wzbogacenia.

Wzbogacenie

Wzbogacenie polega na uzyskaniu jakiejś korzyści majątkowej w dowolnej postaci. Może ono znaleźć wyraz w nabyciu praw lub powiększeniu ich zakresu, w korzystaniu z cudzych praw lub usług uzyskiwanych zazwyczaj odpłatnie, na zwolnieniu z długu lub na zniesieniu praw rzeczowych obciążających rzeczy wzbogaconego. Korzyści mogą polegać nie tylko na powiększeniu aktywów majątku, lecz także na zmniejszeniu jego pasywów lub na oszczędzeniu wydatków. Wola ani wiedza osoby wzbogaconej nie mają przy tym znaczenia.

Zubożenie

Zubożenie drugiej osoby również musi przybrać postać majątkową, ale nie musi być ograniczone do ubytku określonych przedmiotów z majątku zubożonego. Może ono polegać na nieodpłatnym świadczeniu usług lub na naruszeniu przysługujących praw. Pojęciem zubożenia objęte są również utracone korzyści. Zubożenie może przejawiać się także w wykonaniu cudzego zobowiązania, jeżeli zubożony działał w błędnym przeświadczeniu, że spełnia własne zobowiązanie.

Związek między wzbogaceniem a zubożeniem

Między zubożeniem jednej osoby a wzbogaceniem drugiej musi istnieć związek – art. 405 k.c. stanowi, że korzyść majątkowa ma być uzyskana „kosztem innej osoby”. Nie chodzi tu jednak o związek przyczynowy w rozumieniu odpowiedzialności odszkodowawczej. Wzbogacenie po jednej stronie, a zubożenie po drugiej – to jedynie współwystępujące zjawiska kauzalnie uzależnione od jakichś innych zdarzeń. Zdarzeniami powodującymi zubożenie po jednej, a wzbogacenie po drugiej stronie mogą być: działanie samego zubożonego, działanie wzbogaconego, działanie osoby trzeciej, jak również zdarzenie niebędące działaniem ludzkim.

Bezpodstawność wzbogacenia

Wzbogacenie kosztem zubożonego musi nastąpić bez podstawy prawnej. Podstawę prawną przesunięć majątkowych mogą stanowić czynności prawne, decyzje administracyjne lub inne zdarzenia prawne określone w przepisach. Nie jest bezpodstawnie wzbogaconym ten, kto nabył własność rzeczy przez zasiedzenie, ani niesolidny dłużnik, przeciwko któremu roszczenie wierzyciela się przedawniło.

Nienależne świadczenie jako szczególna postać bezpodstawnego wzbogacenia

Nienależne świadczenie zostało skonstruowane jako szczególny przypadek bezpodstawnego wzbogacenia. Wzbogacony uzyskuje korzyść w następstwie działania zubożonego podjętego w celu wykonania określonego zobowiązania. W myśl art. 410 § 2 k.c. roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia przysługuje w czterech sytuacjach:

Brak zobowiązania (condictio indebiti)

Chodzi o sytuacje, gdy świadczący w chwili spełniania świadczenia nie był względem odbiorcy w ogóle zobowiązany albo świadczył ponad swoje zobowiązanie, działając przy tym w błędzie. Przykładem jest pomyłkowa wpłata na rachunek bankowy podmiotu, który nie był wierzycielem, lub świadczenie spadkobiercy w błędnym przekonaniu, że spadkodawca nie zapłacił długu.

Odpadnięcie podstawy prawnej (condictio causa finita)

Świadczenie jest nienależne również wówczas, gdy w chwili jego spełnienia miało podstawę prawną, która później odpadła. Przykładem jest uchylenie się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia woli, odwołanie darowizny, rozwiązanie umowy przez sąd czy spełnienie się warunku rozwiązującego.

Nieosiągnięcie celu świadczenia (condictio causa data causa non secuta)

Zubożony świadczy w tym przypadku w przekonaniu, że przy współudziale odbiorcy zostanie osiągnięty zamierzony cel, który stworzy podstawę prawną świadczenia – co jednak nie nastąpiło. Przykładem jest świadczenie na poczet przyszłego zobowiązania umownego, które nie powstało, ponieważ umowa nie została zawarta.

Nieważność czynności prawnej (condictio sine causa)

Chodzi o przypadki, gdy zubożony świadczył na podstawie zobowiązania wynikającego z nieważnej czynności prawnej. Przez nieważność należy rozumieć bezwzględną nieważność czynności prawnej, przy czym bez znaczenia pozostaje, z jakiego względu czynność prawna jest nieważna – może to być sprzeczność z ustawą, wada oświadczenia woli, brak formy czy świadczenie niemożliwe.

Roszczenie o wydanie wzbogacenia

Jeżeli spełnione zostaną omówione przesłanki, zubożony może żądać od wzbogaconego zwrotu korzyści majątkowej. Roszczenie o zwrot mierzone jest zawsze wartością mniejszą – zubożony nie może żądać więcej, niż wynosi jego uszczerbek albo korzyść uzyskana przez wzbogaconego. Roszczenie to różni się zatem od roszczenia odszkodowawczego, dla którego miarę stanowi wyłącznie uszczerbek poniesiony przez poszkodowanego.

Zwrot korzyści powinien co do zasady nastąpić w naturze. Jeżeli przedmiot wzbogacenia został zbyty, utracony lub uszkodzony, wzbogacony powinien zwrócić wszystko, co uzyskał w zamian (surogaty – art. 406 k.c.). Gdy zwrot w naturze nie jest możliwy, wzbogacony powinien zwrócić wartość korzyści wyrażoną w pieniądzu.

Obowiązek wydania korzyści wygasa, jeżeli wzbogacony zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony. Dotyczy to jednak wyłącznie zużycia bezproduktywnego i konsumpcyjnego – bez uzyskania jakiegokolwiek ekwiwalentu. Wzbogacony jest obowiązany zwrócić całą uzyskaną korzyść wówczas, gdy wyzbywając się jej lub zużywając ją, powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu (art. 409 k.c.).

Kiedy nienależne świadczenie nie podlega zwrotowi?

Kodeks cywilny przewiduje w art. 411 k.c. cztery przypadki, gdy bezpodstawne wzbogacenie uzyskane w postaci nienależnego świadczenia nie podlega zwrotowi:

• Świadomość braku zobowiązania – nie można żądać zwrotu świadczenia, jeżeli spełniający je wiedział, że nie był do niego zobowiązany (poza wyjątkami: zastrzeżenie zwrotu, świadczenie w celu uniknięcia przymusu, wykonanie nieważnej czynności prawnej).
• Zgodność z zasadami współżycia społecznego – gdy spełnienie świadczenia czyni zadość tym zasadom, choćby brak było podstawy prawnej.
• Zadośćuczynienie przedawnionemu roszczeniu lub roszczeniu z gier i zakładów – dłużnik spełnia wówczas świadczenie należne, choć niezaskarżalne, i nie może żądać jego zwrotu.
• Spełnienie niewymagalnego świadczenia – kto świadczył przed nadejściem terminu wymagalności, nie może żądać zwrotu, nawet jeśli błędnie sądził, że termin już nadszedł.

Przepadek świadczenia na rzecz Skarbu Państwa

Szczególną regulację zawiera art. 412 k.c., przewidujący możliwość orzeczenia przez sąd przepadku nienależnego świadczenia na rzecz Skarbu Państwa. Sąd może to uczynić, gdy świadczenie zostało spełnione świadomie w zamian za dokonanie czynu zabronionego przez prawo lub w celu niegodziwym. Przepis ten ma represyjny charakter i powinien być stosowany jedynie w rzadkich, rażących przypadkach.

Przedawnienie roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia

Roszczenie o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia ulega przedawnieniu według zasad ogólnych z art. 118 k.c. – po upływie 6 lat, a jeżeli roszczenie związane jest z prowadzeniem działalności gospodarczej – po upływie 3 lat. Terminy te liczą się od spełnienia przesłanek roszczenia. Roszczenie z tytułu nienależnego świadczenia, które ma taki charakter już w chwili jego spełnienia, staje się wymagalne od tej chwili.

Jeśli uważasz, że ktoś wzbogacił się Twoim kosztem bez podstawy prawnej – lub sam otrzymałeś roszczenie o zwrot świadczenia – skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO służy profesjonalnym doradztwem i reprezentacją w sprawach cywilnych, zarówno na etapie przedsądowym, jak i przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.

The post Bezpodstawne wzbogacenie – czym jest i kiedy przysługuje roszczenie o zwrot? appeared first on OWO Adwokaci.

Odpowiedzialność za czyny osoby, której nie można przypisać winy

Zawiniony czyn człowieka może polegać na tym, że nie dopełnił on ciążącego na nim obowiązku nadzoru nad inną osobą, która wyrządziła komuś szkodę. Osoba zobowiązana do nadzoru ponosi wówczas odpowiedzialność za własne zachowanie – chodzi o tzw. winę w nadzorze – przy czym cudzy czyn podopiecznego stanowi bezpośrednią przyczynę szkody.

Zgodnie z ogólną normą art. 415 k.c. poszkodowany może dochodzić od zobowiązanego do nadzoru naprawienia szkody. Jednak spoczywa na nim wówczas ciężar dowodu nie tylko co do istnienia szkody, lecz także co do winy w nadzorze i związku przyczynowego między winą w nadzorze a szkodą wyrządzoną przez podopiecznego. Z reguły będzie to niezwykle trudne, ponieważ poszkodowany zwykle nie zna bliżej relacji między nadzorującym a podopiecznym. Jego szanse na uzyskanie odszkodowania wyłącznie na tej drodze są więc ograniczone.

Ustawa akceptuje ten stan rzeczy, ale tylko wtedy, gdy podopiecznemu można przypisać winę i sam ponosi on odpowiedzialność z art. 415 k.c. Poszkodowany może wówczas dochodzić odszkodowania od bezpośredniego sprawcy, a osoba zobowiązana do nadzoru odpowiada solidarnie (art. 441 k.c.).

Inaczej wygląda sytuacja, gdy podopiecznemu winy przypisać nie można. W takim przypadku ustawa przewiduje odpowiedzialność:

• sprawującego nadzór (art. 427 k.c.),
• wyjątkowo – samego sprawcy (art. 428 k.c.).

Art. 427 k.c. – odpowiedzialność sprawującego nadzór

Niemożność przypisania winy małoletniemu do lat 13 (art. 426 k.c.) albo osobie niepoczytalnej (art. 425 k.c.) rodzi pytanie o odpowiedzialność innych podmiotów. Artykuł 427 k.c. stanowi:

Kto z mocy ustawy lub umowy jest zobowiązany do nadzoru nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można, ten obowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej przez tę osobę, chyba że uczynił zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda byłaby powstała także przy starannym wykonywaniu nadzoru. Przepis ten stosuje się również do osób wykonywających bez obowiązku ustawowego ani umownego stałą pieczę nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można.

Ustawowy obowiązek sprawowania pieczy ciąży m.in. na rodzicach, przysposabiających, opiekunach, nauczycielach, lekarzach oraz personelu zakładów psychiatrycznych i domów wychowawczych.

Odpowiedzialność ta opiera się na winie osoby zobowiązanej do nadzoru. Ustawa, chroniąc interesy poszkodowanego, ułatwia mu jednak dochodzenie odszkodowania przez ustanowienie w art. 427 k.c. korzystnych dla poszkodowanego domniemań prawnych:

1. co do winy w nadzorze;
2. co do związku przyczynowego między zawinionym zachowaniem osoby zobowiązanej do nadzoru a szkodą wyrządzoną przez podopiecznego.

Domniemania te mają charakter domniemań zwykłych i mogą być obalone przeciwdowodem.

Domniemanie winy w nadzorze upadnie, gdy zostanie wykazane, że nadzorujący zachowywał się zgodnie z ciążącymi na nim obowiązkami i dołożył należytej staranności. W szczególności – zarzut niedopełnienia obowiązku nadzoru przez rodziców musi dotyczyć konkretnych zaniedbań, a nie jedynie wykazania niedostosowania społecznego dziecka. Drugie domniemanie – związku przyczynowego – można obalić, wykazując, że szkoda powstałaby także przy starannym wykonywaniu nadzoru.

Jeżeli osoba zobowiązana do nadzoru jest zarazem podwładnym w rozumieniu art. 430 k.c., odpowiedzialność za nią ponosi zwierzchnik (co do zasady – pracodawca). Warto podkreślić, że art. 120 k.p. wyłączył bezpośrednią odpowiedzialność pracownika wobec osoby trzeciej.

Czyn podopiecznego musi być bezprawny – choć niezawiniony. Jeżeli działał on w okolicznościach wyłączających bezprawność (np. w obronie koniecznej), osoba zobowiązana do nadzoru nie odpowiada. Art. 427 k.c. nie dotyczy natomiast stosunku między podopiecznym a osobą zobowiązaną do nadzoru.

Art. 428 k.c. – odpowiedzialność sprawcy na zasadzie słuszności

Odpowiedzialność z art. 427 k.c. może okazać się niewystarczająca dla poszkodowanego w trzech sytuacjach:

• jeżeli obalone zostanie domniemanie winy w nadzorze lub domniemanie związku przyczynowego;
• jeżeli ściągnięcie odszkodowania od osoby odpowiedzialnej za nadzór jest niemożliwe lub bardzo utrudnione;
• jeżeli brak jest osób zobowiązanych do nadzoru.

W takich przypadkach art. 428 k.c. przewiduje opartą na zasadzie słuszności odpowiedzialność samego sprawcy, któremu z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego nie można przypisać winy. Czyn sprawcy musi mieć jednak cechę bezprawności. Zasada słuszności, doprecyzowana przez odwołanie do zasad współżycia społecznego, nakazuje uwzględnić w szczególności stan majątkowy poszkodowanego i sprawcy.

Odpowiedzialność za czyny osób, którym powierzono wykonanie czynności

Art. 429 k.c. – wina w wyborze (samodzielny wykonawca)

Odpowiedzialność z art. 429 k.c. ma charakter ogólny i odnosi się do wszelkich przypadków powierzenia czynności do samodzielnego wykonania:

Kto powierza wykonanie czynności drugiemu, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną przez sprawcę przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, chyba że nie ponosi winy w wyborze albo że wykonanie czynności powierzył osobie, przedsiębiorstwu lub zakładowi, które w zakresie swej działalności zawodowej trudnią się wykonywaniem takich czynności.

Ustawodawca obciąża powierzającego czynność odpowiedzialnością za dokonanie właściwego wyboru wykonawcy – zobowiązany jest wybrać go starannie, by nie wyrządził szkody osobom trzecim. Odpowiedzialność opiera się na winie w wyborze, przy czym art. 429 k.c. konstruuje domniemanie tej winy.

Domniemanie można obalić, wykazując brak winy w wyborze albo fakt powierzenia czynności osobie trudniącej się zawodowo wykonywaniem takich czynności. Należy przy tym odróżnić szkodę wyrządzoną przy okazji wykonywania powierzonej czynności – za co powierzający nie odpowiada – od szkody wyrządzonej przy jej wykonywaniu, co już jego odpowiedzialnością jest objęte.

Odpowiedzialność powierzającego czynność nie zależy od tego, czy wykonawcy można przypisać winę. O odpowiedzialności wykonawcy względem osoby trzeciej decyduje ogólna zasada winy za czyn własny (art. 415 k.c.), natomiast jego odpowiedzialność wobec powierzającego opiera się co do zasady na umowie (art. 471 i n. k.c.).

Art. 430 k.c. – odpowiedzialność zwierzchnika za podwładnego

Artykuł 430 k.c. reguluje sytuację, w której wykonawca powierzonej czynności podlega kierownictwu osoby powierzającej i ma obowiązek stosować się do jej wskazówek:

Kto na własny rachunek powierza wykonanie czynności osobie, która przy wykonywaniu tej czynności podlega jego kierownictwu i ma obowiązek stosować się do jego wskazówek, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną z winy tej osoby przy wykonywaniu powierzonej jej czynności.

Pojęcie zwierzchnictwa jest ujmowane szeroko – w judykaturze i doktrynie przyjęło się, że wystarczy podporządkowanie ogólnoorganizacyjne. W konsekwencji w stosunku pracy za zwierzchnika uznaje się nie bezpośredniego przełożonego (np. majstra), lecz organ przedsiębiorstwa. Stosunkiem podporządkowania objęci są również fachowcy cieszący się stosunkowo szeroką samodzielnością w podejmowaniu decyzji – jak np. lekarze w zakresie diagnozy i terapii.

Jeśli potrzebujesz pomocy prawnej w sprawach o odszkodowanie lub odpowiedzialność cywilną, skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci oferuje profesjonalne doradztwo i reprezentacje – zarówno na etapie przedprocesowym, jak i przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.

The post Odpowiedzialność za czyny cudze – nadzór, wybór, zwierzchnictwo appeared first on OWO Adwokaci.

Z waloryzacją spotykamy się również w życiu codziennym – przykładowo emerytury i renty podlegają okresowej waloryzacji, aby inflacja nie prowadziła do realnego obniżenia ich realnej wartości. W prawie cywilnym wyróżnia się kilka typów waloryzacji, w tym waloryzację inflacyjną, płacową, kapitałową, a także waloryzację umowną i sądową. To właśnie te dwa ostatnie mechanizmy są przedmiotem niniejszego opracowania.

Nominalizm jako zasada prawa cywilnego

Dla zrozumienia istoty waloryzacji konieczne jest wyjaśnienie pojęcia nominalizmu. Zasada nominalizmu polega na tym, że zobowiązanie pieniężne powinno zostać spełnione poprzez zapłatę tej samej sumy pieniężnej, na jaką opiewało w chwili jego powstania (art. 358¹ § 1 k.c.). Oznacza to, że ustawodawca przyjmuje założenie stałej wartości jednostki pieniężnej, określonej przez państwo. Jest to tzw. wartość nominalna pieniądza – stąd też bierze się określenie zasada nominalizmu, powszechnie używane w życiu codziennym.

Nominalizm odnosi się wyłącznie do zobowiązań pieniężnych w ścisłym znaczeniu, a więc takich, których przedmiotem od samego początku jest określona suma pieniężna. Zobowiązania te mogą powstawać zarówno na podstawie umów, jak i innych zdarzeń prawnych.

Zasada ta nie znajduje natomiast zastosowania do zobowiązań, które w istocie mają charakter niepieniężny, a pieniądz pełni jedynie rolę surogatu innego świadczenia. W takich przypadkach wysokość świadczenia pieniężnego uzależniona jest od wartości dobra lub usługi, której pieniądz jedynie zastępuje, a nie stanowi pierwotnego przedmiotu zobowiązania.

Waloryzacja świadczeń pieniężnych

Koncepcja waloryzacji opiera się na założeniu, że świadczenie pieniężne powinno odpowiadać tej samej wartości ekonomicznej, jaką reprezentowało w chwili powstania zobowiązania. Jeżeli pomiędzy powstaniem a wykonaniem zobowiązania nastąpiła istotna zmiana siły nabywczej pieniądza, wierzyciel powinien otrzymać świadczenie odpowiednio skorygowane.

W praktyce postulat waloryzacji wysuwany jest najczęściej w interesie wierzyciela, gdyż stosowanie zasady nominalizmu w warunkach inflacji prowadzi do przerzucenia całego ryzyka deprecjacji pieniądza wyłącznie na niego. Z tego względu problem waloryzacji dotyczy jedynie takich stosunków zobowiązaniowych, w których istnieje odstęp czasowy pomiędzy powstaniem a wykonaniem zobowiązania.

Zarówno nominalizm, jak i waloryzacja odnoszą się wyłącznie do zobowiązań pieniężnych sensu stricto. Nie dotyczą natomiast sytuacji, w których do kompetencji sądu lub stron należy określenie innego przedmiotu świadczenia.

Zakres zastosowania waloryzacji

Zasada nominalizmu ma charakter reguły ogólnej i jest uznawana za zasadę prawa. Waloryzacja stanowi natomiast wyjątek, dopuszczalny wyłącznie w granicach wyznaczonych przez ustawę. Ustawodawca wyraźnie wskazuje w art. 358¹ k.c., że spełnienie świadczenia następuje przez zapłatę sumy nominalnej, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.

Takimi przepisami szczególnymi są § 2–4 art. 358¹ k.c., które dopuszczają waloryzację świadczeń pieniężnych zarówno w drodze umowy, jak i orzeczenia sądu. Rozwiązanie to znacząco rozszerzyło zakres dopuszczalnej waloryzacji w porównaniu do stanu prawnego sprzed nowelizacji Kodeksu cywilnego z 1990 r.

Waloryzacja nie jest natomiast dopuszczalna w odniesieniu do świadczeń pieniężnych, których wysokość została określona w przepisach bezwzględnie obowiązujących (art. 358¹ § 5 k.c.). Jeżeli ustawodawca sam przewidział mechanizm waloryzacyjny, brak jest podstaw do stosowania art. 358¹ § 2–4 k.c.

Waloryzacja umowna

Zgodnie z art. 358¹ § 2 k.c. strony mogą zastrzec w umowie, że wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. Takie postanowienia określa się mianem klauzul waloryzacyjnych.

Klauzule waloryzacyjne nie zmieniają przedmiotu świadczenia – nadal pozostaje nim pieniądz, najczęściej waluta polska. Ich funkcją jest natomiast określenie, jaką kwotę pieniężną należy zapłacić, aby zobowiązanie zostało wykonane, przy uwzględnieniu zmiany wartości pieniądza.

Miernik wartości w waloryzacji umownej

Kodeks cywilny nie wskazuje konkretnego miernika wartości, pozostawiając stronom pełną swobodę w jego wyborze. Miernik ten nie musi pozostawać w bezpośrednim związku ze świadczeniem wzajemnym. W praktyce obrotu spotyka się między innymi:

1. klauzule walutowe (nie pełnią w tej sytuacji funkcji pieniądza) – za miernik przyjmują inną walutę niż ta, na którą opiewa zobowiązanie pieniężne;
2. klauzule towarowe –  za miernik wartości przyjmuje się tu cenę określonego towaru (np. klauzula zbożowa);
3. klauzule indeksowe – za miernik wartości przyjmuje się wartość powszechnie znanego wskaźnika (np. wskaźnik inflacji);
4. klauzula złota – wskazuje, że dłużnik ma zapłacić wierzycielowi tyle pieniędzy, ile w dniu wymagalności wynosi cena określonej ilości złota;
5. klauzula uposażenia – za miernik wartości uznaje wartość minimalną lub średnią płacę w całej gospodarce, określonym sektorze lub zawodzie

Waloryzacja sądowa

Na podstawie art. 358¹ § 3 k.c. sąd może dokonać waloryzacji zobowiązania pieniężnego w drodze konstytutywnego orzeczenia, jeżeli spełnione zostaną ustawowe przesłanki. Orzeczenie to zmienia treść istniejącego stosunku zobowiązaniowego.

Pierwszą przesłanką jest istotna zmiana siły nabywczej pieniądza, która nastąpiła po powstaniu zobowiązania. Sąd nie jest związany konkretnymi wskaźnikami ekonomicznymi i ocenia zmianę w sposób całościowy, z uwzględnieniem realiów społeczno-gospodarczych danego okresu. W praktyce orzeczniczej jako miernik waloryzacji najczęściej stosowane jest odniesienie do wysokości przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej, które pozwala na obiektywną ocenę zmiany siły nabywczej pieniądza w czasie. Niedopuszczalna jest jednak waloryzacja zobowiązań już spełnionych.

Co ciekawe, Sąd Najwyższy akceptuje stanowisko, że zapłata świadczenia pieniężnego jest czynnością dwustronną. Jeżeli więc wierzyciel przyjmuje sumę nominalną, zastrzegając równocześnie, że traktuje ją jako tylko częściowe wykonanie zobowiązania, wówczas dopuszczalna jest waloryzacja, ponieważ nie nastąpiło wygaśnięcie zobowiązania. Jeżeli jednak przyjmie ją bez takiego zastrzeżenia, należy uznać, że zobowiązanie definitywnie wygasło i nie podlega waloryzacji. Jednakże, ustawodawca, dążąc do tego, aby wierzyciel nie ponosił konsekwencji deprecjacji pieniądza, gdy dłużnik opóźnia się z zapłatą po zasądzeniu świadczenia, nie wykluczył wydania ponownego orzeczenia waloryzacyjnego (art. 358¹ § 3 k.c.);

Drugą przesłanką jest zgłoszenie żądania przez stronę – sąd nie może orzekać w tym zakresie z urzędu. Z uwagi na fakt, że to konstytutywne orzeczenie sądu zmienia treść stosunku zobowiązaniowego (a nie samo oświadczenie woli strony żądającej waloryzacji), można przyjąć, że już po jego wydaniu stronie przysługuje uprawnienie kształtujące. Stronie nie przysługuje w tym przypadku jednak roszczenie, ponieważ nie może ona żądać określonego zachowania się drugiej strony.

Warto także pamiętać, że zgodnie z art. 358¹ §  4 k.c. z żądaniem zmiany wysokości lub sposobu spełnienia świadczenia pieniężnego nie może wystąpić strona prowadząca przedsiębiorstwo, jeżeli świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa. Ograniczenie to wynika z założenia, że przedsiębiorca – jako profesjonalny uczestnik obrotu – powinien uwzględniać w swojej działalności ryzyko gospodarcze, w tym ryzyko zmian siły nabywczej pieniądza. Ryzyko to stanowi immanentny element prowadzenia działalności gospodarczej i co do zasady nie powinno być przerzucane na drugą stronę stosunku zobowiązaniowego za pomocą nadzwyczajnych instrumentów ochronnych. Ustawodawca przyjął zatem, że przedsiębiorca, dysponując większymi możliwościami planowania, kalkulacji ekonomicznej oraz zabezpieczenia interesów majątkowych (np. poprzez klauzule waloryzacyjne), nie wymaga takiej ochrony jak podmiot nieprofesjonalny.

Zakres kompetencji sądu przy waloryzacji

Jeżeli spełnione zostaną przesłanki waloryzacji, sąd może zmienić treść zobowiązania, a tym samym wysokość świadczenia pieniężnego oraz sposób jego spełnienia. Dokonując waloryzacji, sąd powinien uwzględniać interesy obu stron oraz zasady współżycia społecznego.

Kwestią zasadniczą nie jest zatem mechaniczne przeliczenie wartości świadczenia według określonego miernika, lecz o sprawiedliwe rozłożenie skutków ekonomicznych zmiany wartości pieniądza, z uwzględnieniem indywidualnej sytuacji stron. Wybór miernika waloryzacji pozostaje w gestii sądu i nie może opierać się na kryteriach jednostronnych ani abstrahować od zasad słuszności.

Jeżeli jednak szczególny przepis prawa określa sposób waloryzacji świadczeń, wówczas niedopuszczalna jest waloryzacja sądowa według innych mierników niż wskazane przez ustawodawcę.

Praktyka kancelarii w sprawach o waloryzację świadczeń

W praktyce naszej kancelarii wielokrotnie prowadziliśmy sprawy dotyczące waloryzacji świadczeń pieniężnych, w szczególności interesujące wydają się sprawy o waloryzację renty odroczonej, w których zastosowanie znajdowały zarówno przesłanki istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza, jak i kryteria słusznościowe uwzględniane przez sądy przy ingerencji w treść zobowiązania. Doświadczenia te omawiamy szerzej w odrębnym artykule poświęconym wyłącznie tej problematyce – zob. renta odroczona – waloryzacja renty odroczonej.

The post Waloryzacja umowna i sądowa – czym jest i kiedy ma zastosowanie? appeared first on OWO Adwokaci.

Zapłata odsetek nie redukuje, ani nie umarza długu głównego, od którego oblicza się należne odsetki. Jednak odsetki stanowią świadczenie uboczne, bezpośrednio związane ze świadczeniem głównym. Mimo to uzyskują pewną samodzielność widoczną w zakresie wymagalności roszczenia, jego przedawnienia, a zwłaszcza w tym, że mogą istnieć nadal pomimo wygaśnięcia lub przedawnienia roszczenia głównego.

Jedną z najważniejszych funkcji odsetek, a także ich cechą definiującą jest fakt stanowienia wynagrodzenia za możliwość korzystania z cudzych pieniędzy lub innych wartości (kapitału) w pewnym okresie czasu (tę funkcję realizują także odsetki za opóźnienie,
co wyraża art. 481 k.c.).

Odsetki kapitałowe

Odsetki kapitałowe, często określane mianem oprocentowania, stanowią wynagrodzenie za korzystanie z pieniędzy lub rzeczy zamiennych. Stanowią zatem świadczenie zależne od innego świadczenia, i są realizowane z reguły w takich samych przedmiotach, co świadczenie samodzielne (główne). Ich wysokość oblicza się według stopy procentowej, a także czasu potencjalnego korzystania z przedmiotów objętych świadczeniem samodzielnym. Odsetki kapitałowe mogą mieć charakter świadczenia ubocznego, ale w określonych przypadkach nie można wykluczyć ich uznania za świadczenie główne.

Odsetki za opóźnienie

Odsetki za opóźnienie są zaś kompensatą za niedotrzymanie przez dłużnika terminu spełnienia świadczenia pieniężnego i określa się je według stopy procentowej, z uwzględnieniem wielkości opóźnienia. Odsetki za opóźnienie są świadczenia ubocznymi.

Źródła obowiązku świadczenia odsetek

Prawo polskie nie wprowadza generalnego obowiązku zapłaty odsetek przy każdym świadczeniu pieniężnym. Odsetki nie powstają automatycznie – ich należność musi wynikać z wyraźnej podstawy prawnej. Zgodnie z art. 359 § 1 k.c. odsetki przysługują wyłącznie w trzech ściśle określonych przypadkach:

1. jeżeli wynika to z czynności prawnej (np. zawartej umowy)

Żaden podmiot nie może mocą swojego jednostronnego oświadczenia woli nakładać obowiązku płacenia odsetek na inny podmiot. Byłoby to bowiem sprzeczne z elementarną zasadą prawa cywilnego, jaką jest autonomia każdego z uczestników obrotu cywilnoprawnego. Obowiązek płacenia odsetek może więc powstać na podstawie umowy stron zawieranej według ogólnych reguł. Zasada ta odnosi się również do banków, które – z uwagi na swoje profesjonalne zadania – udzielają oprocentowanych kredytów oraz pożyczek, jak również wypłacają oprocentowanie z tytułu zdeponowanych u nich pieniędzy. Obowiązki te niekoniecznie jednak muszą być wyrażone w indywidualnie zawieranych umowach, bowiem mogą one także stanowić treść stosunku prawnego określonego w regulaminach.

2. jeżeli tak stanowi przepis prawny (np. opóźnienie dłużnika z art. 481 § 1 k.c.)

Spośród sytuacji, z których przepisy prawne bezpośrednio (ex lege) łączą obowiązek płacenia odsetek, największą doniosłość ma opóźnienie dłużnika w spełnieniu świadczenia pieniężnego (art. 481 § 1 k.c.). W praktyce oznacza to, że samo stwierdzenie opóźnienia w zapłacie jest wystarczające do powstania roszczenia o odsetki – bez konieczności wykazywania szkody czy winy dłużnika. Wierzyciel nie ma jednak obowiązku żądać od dłużnika zapłaty odsetek i może też zrzec się wynikającego z art. 481 § 1 k.c. uprawnienia do żądania odsetek za opóźnienie.

3. na podstawie orzeczenia sądu lub decyzji innego właściwego organu.

Sądy oraz organy administracyjne nie posiadają ogólnej, swobodnej kompetencji do kształtowania obowiązku zapłaty odsetek wyłącznie na podstawie art. 359 § 1 k.c. Przepis ten nie stanowi samoistnej podstawy do ich zasądzania. Aby odsetki mogły zostać przyznane w orzeczeniu lub decyzji, konieczne jest istnienie wyraźnego, szczególnego upoważnienia ustawowego. Takie normy występują w polskim systemie prawa sporadycznie i mają charakter wyjątkowy, co w praktyce oznacza, że możliwość „kreowania” obowiązku odsetkowego przez sąd lub organ administracyjny jest ściśle ograniczona i nie może być domniemywana.

Wysokość odsetek i odsetki ustawowe

O wysokości należnych odsetek w pierwszej kolejności decyduje treść czynności prawnej, a więc przede wszystkim postanowienia umowy łączącej strony. Może ona również wynikać z orzeczenia sądu albo decyzji innego właściwego organu, jednak wyłącznie wówczas, gdy sąd lub organ administracyjny dysponuje wyraźnym, szczególnym upoważnieniem ustawowym do kształtowania obowiązku świadczenia odsetek. Co istotne, strony mogą w drodze umowy samodzielnie określić wysokość odsetek, w tym także zmodyfikować wysokość odsetek należnych z mocy ustawy w razie opóźnienia w spełnieniu świadczenia.

Jeżeli istnieje obowiązek zapłaty odsetek, ale ich wysokość nie została w inny sposób ustalona, należą się odsetki ustawowe. Po zmianie przepisów ustawą z 9 października 2015 r., która weszła w życie 1 stycznia 2016 r., ustawodawca wyróżnia dwa rodzaje odsetek ustawowych: odsetki ustawowe i odsetki za opóźnienie.

Zgodnie z art. 359 § 2 k.c., jeżeli wysokość odsetek nie jest w inny sposób określona, należą się odsetki ustawowe w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 3,5 punktów procentowych. Minister Sprawiedliwości ogłasza, w drodze obwieszczenia, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”, wysokość odsetek ustawowych (§ 4.).

Natomiast zgodnie z nowym brzmieniem art. 481 § 2 k.c., jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych. Jednakże gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy.

Odsetki maksymalne

Przepisy o odsetkach maksymalnych obowiązują w nowym brzmieniu również od 1 stycznia 2016 r. Tym samym, w myśl art. 359 § 21 k.c. maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych. Z kolei w art. 481 § 21 k.c. czytamy, iż maksymalna wysokość odsetek za opóźnienie nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie.

Jednocześnie określono, że jeżeli wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych, wówczas należą się odsetki maksymalne. Analogiczna regulacja dotyczy odsetek za opóźnienie.

Ustawodawca nadał przepisom o odsetkach maksymalnych i odsetkach maksymalnych za opóźnienie charakter wymuszający ich zastosowanie, stanowiąc w art. 359 § 23 oraz w art. 481 § 23 k.c., że postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych i odsetkach maksymalnych za opóźnienie, także w razie dokonania wyboru prawa obcego; w takim przypadku znajdzie zastosowanie przepis ustawy.

Zakaz anatocyzmu

W celu ochrony dłużnika przed nadmiernymi obciążeniami z tytułu odsetek polski system prawny ustanawia także zakaz anatocyzmu, tj. pobierania odsetek od zaległych odsetek (procent składany). Zakaz anatocyzmu reguluje art. 482 k.c. Z przepisu tego wynika, że nie odnosi się on do dwóch następujących przypadków:

• gdy po powstaniu zaległości w płaceniu odsetek strony zgodziły się na doliczenie zaległych odsetek od dłużnej sumy, a więc gdy zawarły odpowiednią umowę nie przed powstaniem zaległości, lecz dopiero po jej powstaniu;
• gdy wierzyciel wytoczył powództwo o zapłatę sumy zaległych odsetek.

W rezultacie zakaz anatocyzmu stanowi istotny instrument ochrony dłużnika przed niekontrolowanym narastaniem zadłużenia i sztucznym multiplikowaniem kosztów opóźnienia. Prawo dopuszcza odstępstwa od tej zasady wyłącznie w ściśle określonych, wyjątkowych sytuacjach, co potwierdza, że pobieranie odsetek od odsetek nie może być traktowane jako standardowy mechanizm sankcyjny, lecz jedynie jako rozwiązanie incydentalne, uzasadnione szczególnymi okolicznościami.

Termin płatności odsetek

Zgodnie z art. 360 k.c. w braku odmiennego zastrzeżenia co do terminu płatności odsetek (tj. jeżeli nie wynika to ze zdarzenia prawnego kreującego obowiązek zapłaty odsetek, np. zawarcia umowy) są one płatne co roku z dołu, a jeżeli termin płatności sumy pieniężnej jest krótszy niż rok – jednocześnie z zapłatą tej sumy.

Należy przyjąć, że przepis ten nie odnosi się do zapłaty odsetek za opóźnienie (art. 481 k.c.). Stają się one bowiem wymagalne już z chwilą bezskutecznego upływu terminu świadczenia głównego, przy czym stają się wymagalne za każdy dzień z osobna, bez konieczności uprzedniego wzywania dłużnika do ich zapłaty.

Warto pamiętać, że zaległe odsetki – jak każde świadczenie pieniężne – mogą być waloryzowane w myśl art. 3581 § 3 k.c.

Przedawnienie

Z uwagi na to, że odsetki mają charakter świadczeń okresowych, roszczenia o ich zapłatę co do zasady przedawniają się z upływem 3 lat (art. 118 k.c.), i to niezależnie od losu wierzytelności głównej, w tym także w sytuacji, gdy uległa ona umorzeniu wskutek zaspokojenia wierzyciela. Termin ten znajduje zastosowanie wszędzie tam, gdzie ustawodawca nie wprowadził regulacji szczególnej przewidującej odmienny okres przedawnienia.

Wyjątki od tej zasady mogą wynikać wyłącznie z przepisów szczególnych. Przykładowo art. 554 k.c. ustanawia dwuletni termin przedawnienia dla roszczeń wynikających ze sprzedaży dokonanej w zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy, natomiast art. 646 k.c. przewiduje analogiczny termin dla roszczeń z umowy o dzieło.

W pozostałych przypadkach, przy braku szczególnej regulacji, zastosowanie znajduje ogólna zasada przedawnienia określona w art. 118 k.c. Z kolei bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się – zgodnie z art. 120 k.c. – z dniem, w którym roszczenie o zapłatę odsetek stało się wymagalne, a więc z chwilą bezskutecznego upływu terminu spełnienia świadczenia określonego w umowie lub przepisie prawa.

The post Odsetki w prawie cywilnym – czym są, kiedy się należą i jak ustalić ich wysokość? appeared first on OWO Adwokaci.

To ograniczenie jest fundamentalne i bardzo często naruszane w praktyce. W efekcie wiele klauzul umownych, które na pierwszy rzut oka wyglądają na dopuszczalne, okazuje się nieważnych z mocy prawa.

Kara umowna tylko przy zobowiązaniach niepieniężnych – podstawowa zasada

Art. 483 § 1 k.c. stanowi jasno, że kara umowna może być zastrzeżona wyłącznie na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. Oznacza to, że nie może odnosić się do braku zapłaty, opóźnienia w zapłacie ani jakiejkolwiek formy niewywiązania się z obowiązku finansowego.

Sankcją za nieterminową zapłatę są odsetki ustawowe, które mają charakter wyczerpujący. Kara umowna nie może ich zastępować, zwiększać ani dublować.

Ustawodawca świadomie wprowadził takie ograniczenie, by przeciwdziałać obchodzeniu przepisów o odsetkach maksymalnych, ograniczyć nadmierne obciążenia finansowe nakładane na słabszą stronę umowy i zapobiec sytuacjom, w których kara umowna pełniłaby funkcję środka represyjnego zamiast kompensacyjnego.

Kara umowna za brak zapłaty – najczęstsze próby obejścia zakazu

W praktyce strony często starają się ukryć karę za brak zapłaty, formułując ją jako karę za niewykonanie obowiązku niepieniężnego, np. „za nieodebranie towaru” albo „za niewykonanie minimalnej ilości odbiorów”.

W praktyce konstrukcje takie mogą być dopuszczalne, jednakże należy je interpretować w kontekście całej zawartej przez strony umowy. Wiele umów uzależnia bowiem wydanie towaru od wcześniejszej zapłaty czy też uiszczenia przedpłaty. W takiej konstrukcji brak odbioru wynika wyłącznie z braku zapłaty, bo strona nie może fizycznie wykonać obowiązku odbioru, dopóki nie ureguluje należności.

W konsekwencji kara umowna naliczana w ten sposób za brak odbioru staje się w rzeczywistości karą za brak zapłaty, a więc dotyczy bezpośrednio zobowiązania pieniężnego. Taki zapis, niezależnie od jego formy, jest nieważny.

Kara umowna a zobowiązania pieniężne – jednolite stanowisko sądów

Orzecznictwo jest w tym zakresie spójne. Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że kara umowna przy zobowiązaniach pieniężnych jest niedopuszczalna i że postanowienia umowne próbujące obejść ten zakaz są nieważne (m.in. wyroki z 7 lutego 2007 r., III CSK 288/06 oraz postanowienie z 24 lipca 2009 r., II CNP 16/09).

Podstawowe założenie jest jedno: decyduje treść obowiązku, a nie jego nazwa. Jeżeli kara w praktyce sankcjonuje brak zapłaty, to jako sprzeczna z art. 483 § 1 k.c. podlega nieważności na podstawie art. 58 § 1 k.c.

Przykład z praktyki – umowa sprzedaży drewna

Dobrze obrazuje to przykład, który pojawia się regularnie w sporach dotyczących sprzedaży drewna w oparciu o umowy proponowane przez nadleśnictwa. W jednej z takich umów sprzedawca wprowadził karę umowną za odebranie mniej niż 90% zamówionej ilości surowca. Jednocześnie wydanie drewna było możliwe dopiero po wniesieniu przedpłaty, a bez tej przedpłaty sprzedawca mógł całkowicie powstrzymać się od wydania towaru.

W praktyce wynikało z tego, że kupujący nie mógł odebrać drewna, dopóki nie zapłacił. Odbiór zależał więc wyłącznie od wykonania zobowiązania pieniężnego. Kara umowna – choć nazwana karą za nieodebranie towaru – była w istocie sankcją za brak zapłaty. W takim stanie faktycznym sądy niejednokrotnie oddalają roszczenia, uznając, że taka konstrukcja umowna jest nieważna.

Co wynika z tego dla przedsiębiorców?

Jeżeli umowa nakłada karę umowną za niewykonanie obowiązków, których realizacja jest uzależniona od wcześniejszej zapłaty, istnieje wysokie ryzyko, że w rzeczywistości kara odnosi się do zobowiązania pieniężnego, a więc jest nieważna.

Sprzedawca może dochodzić odsetek albo żądać odszkodowania na zasadach ogólnych, o ile wykaże szkodę, ale nie może wprowadzać do umowy postanowień, które pod pozorem dyscyplinowania odbioru towaru w rzeczywistości mają mobilizować kontrahenta do zapłaty.

Aby kara umowna była skuteczna, musi dotyczyć wyłącznie obowiązków niepieniężnych, możliwych do wykonania niezależnie od płatności. W przeciwnym razie zostanie uznana za próbę obejścia przepisów o odsetkach.

Podsumowanie – kiedy kara umowna jest nieważna

Kara umowna to skuteczne narzędzie ochrony interesów strony, ale jej granice są jasno określone. Nie wolno zastrzegać kary umownej za niewykonanie zobowiązania pieniężnego.

Próby obejścia tego zakazu, nawet poprzez złożone konstrukcje umowne, prowadzą do nieważności takich klauzul. Dlatego umowy należy analizować nie tylko pod kątem literalnego brzmienia, ale przede wszystkim rzeczywistego mechanizmu ich wykonywania.

The post Kara umowna a zobowiązania pieniężne – dlaczego takie klauzule są nieważne appeared first on OWO Adwokaci.