Czym jest oszustwo według art. 286 k.k.?

Definicja oszustwa zawarta jest w art. 286 § 1 Kodeksu karnego. Przepis ten stanowi, że kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Kluczowe dla kwalifikacji czynu jako oszustwa są zatem trzy elementy: po pierwsze – działanie skierowane na inną osobę (wprowadzenie jej w błąd), po drugie – niekorzystne rozporządzenie mieniem przez tę osobę w następstwie błędu, po trzecie – cel osiągnięcia korzyści majątkowej. Przez sformułowanie „inną osobą” rozumie się wyłącznie żywego człowieka – osobę fizyczną. Tylko ona posiada zdolność do przeżyć intelektualnych, które można określić jako „błąd”.

Kasa samoobsługowa nie jest człowiekiem – przełomowe orzeczenia sądów

Przez długi czas sądy stosowały przepisy o oszustwie również w przypadkach, gdy sprawca nie miał do czynienia z żadnym kasjerem i podmieniał produkty korzystając włącznie z kasy automatycznej. Ta praktyka zaczęła się jednak zmieniać. Sądy zwróciły uwagę na fundamentalną cechę przestępstwa oszustwa – konieczność istnienia żywej osoby, którą sprawca wprowadza w błąd.

Wyrok z 19 maja 2022 r., VII Ka 3/22 – podmiana kodów na perfumach

Pierwszą przełomową sprawą była historia oskarżonego, który w drogerii podmienił kody kreskowe na perfumach – za towar wart ponad 100 zł zapłacił niecałe 13 zł. Sprawca został przyjęty na gorącym uczynku, a prokuratura postawiła mu zarzut oszustwa.

Sąd w wyroku z dnia 19 maja 2022 roku, sygn. akt VII Ka 3/22, zmienił wyrok sądu niższej instancji, uznając, że do wyczerpania znamion przestępstwa oszustwa zabrakło elementarnego czynnika, jakim jest osoba – żywy człowiek. Sąd wskazał, że dla wyczerpania znamion przestępstwa niezbędnym jest to, aby działanie sprawcy skierowane było z jednej strony na osobę, która dokonuje niekorzystnego rozporządzenia swoim lub cudzym mieniem, z drugiej zaś strony na mienie, które sprawca uzyskuje w wyniku rozporządzenia. Ponieważ przy kasie samoobsługowej takiej osoby nie było, czyn zakwalifikowano jako kradzież – i to wyłącznie jako wykroczenie z art. 119 Kodeksu wykroczeń, ze względu na wartość przywłaszczonego mienia.

Wyrok SR w Pile z 14 października 2022 r., II K 414/22 – czekolady nabite jako tańsze produkty

Analogiczne stanowisko zajął Sąd Rejonowy w Pile w wyroku z dnia 14 października 2022 roku, sygn. akt II K 414/22. Oskarżony zakupił pięć droższych czekolad, jednak na kasie samoobsługowej zarejestrował je jako tańsze produkty – strata sklepu wyniosła 11,20 zł. Pomimo że prokuratura postawiła zarzut oszustwa, sąd uwzględnił argumenty obrońcy i oddalił kwalifikację z art. 286 k.k.

W uzasadnieniu sąd podkreślił, że dla wypełnienia znamion oszustwa konieczne jest istnienie osoby fizycznej, która zostaje wprowadzona w błąd przez sprawcę. Tylko osoba fizyczna jest zdolna do przejawiania przeżyć intelektualnych, które można określić jako „błąd”. Kasa samoobsługowa takich przeżyć psychicznych nie przejawia – jest jedynie technicznym urządzeniem i jako taka nie może zostać wprowadzona w błąd. Sąd zaznaczył również, że nie można uznać, iż osobą wprowadzoną w błąd jest sklep jako instytucja – ponieważ w rozumieniu przepisu nie chodzi o osobę prawną.

Kradzież przy kasie samoobsługowej – jak ją kwalifikują sądy?

Zgodnie z aktualną linią orzeczniczą podmiana kodów kreskowych lub nabicie droższego towaru jako tańszego przy kasie samoobsługowej stanowi kradzież – czyn przepołowiony, który w zależności od wartości skradzionego mienia kwalifikowany jest jako:

• wykroczenie z art. 119 Kodeksu wykroczeń – gdy wartość skradzionego mienia nie przekracza 800 zł. Grozi za to areszt, ograniczenie wolności albo grzywna.

• przestępstwo z art. 278 k.k. – gdy wartość mienia przekracza 800 zł. Kara wynosi od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności.

To znacząca różnica w porównaniu z oszustwem – zarówno co do granic ustawowego zagrożenia kara, jak i co do możliwości zastosowania instytucji warunkowego umorzenia postępowania czy różnych rodzajów środków probacyjnych. Co więcej, większość przypadków podmiany kodów przy kasach dotyczy towarów o stosunkowo niskiej wartości, co oznacza w praktyce kwalifikację jako wykroczenie, a nie przestępstwo.

Odrywanie części warzyw i owoców – uszkodzenie rzeczy

Odrębną kategorią są przypadki, w których klienci odrywają ogonki od papryki, liście od kalafiorów czy gałązki od pomidorów, by ważyć produkt bez tych części i zapłacić mniej. Takie zachowanie niesie ze sobą różne konsekwencje prawne niż sama podmiana kodu.

Warzywo lub owoc wraz z łodygą, liściem czy ogónkiem stanowią całość – pełnowartościowy towar. Oderwanie części składowej produktu stanowi jego uszkodzenie. Jeśli klient takiego towaru następnie nie kupuje, odpowiada za uszkodzenie całego owocu lub warzywa. Jeśli zaś kupuje, ale waży go bez oderwanych elementów, odnosi korzyść odpowiadającą różnicy wagi.

Art. 124 k.w. i art. 288 k.k. – umyślne zniszczenie lub uszkodzenie rzeczy

Zniszczenie lub uszkodzenie mienia również jest czynem przepołowionym:

• Art. 124 Kodeksu wykroczeń – umyślne niszczenie, uszkadzanie lub czynienie cudzej rzeczy niezdatną do użytku grozi karą aresztu, ograniczenia wolności albo grzywną, jeżeli szkoda nie przekracza 800 zł.

• Art. 288 § 1 k.k. – kto cudzą rzecz niszczy, uszkadza lub czyni niezdatną do użytku, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. W wypadku mniejszej wagi sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.

Wartość szkody wyznacza w tym wypadku ciężar oderwanych części – mogą to być różnice rzędu kilku do kilkunastu groszy za jeden produkt. W typowych przypadkach wartość ta będzie wielokrotnie poniżej progu 800 zł, co oznacza odpowiedzialność za wykroczenie, nie przestępstwo.

Podmiana towaru przy zwykłej kasie – wciąż może być oszustwem

Zmiana linii orzeczniczej dotyczącej kas samoobsługowych ma pewien paradoksalny skutek. Jak wskazują prawnicy komentujący te sprawy, przepisładanie kodu kreskowego i pójście z takim produktem do kasy obsługiwanej przez kasjera może być nadal kwalifikowane jako oszustwo – ponieważ tutaj występuje żywa osoba, którą sprawca wprowadza w błąd co do rzeczywistej ceny towaru. Ta osoba, działając pod wpływem błędu, dokonuje niekorzystnego rozporządzenia mieniem sklepu.

Oznacza to, że ten sam czyn faktyczny – podmiana kodu kreskowego – może prowadzić do znacząco różnych konsekwencji prawnych w zależności od tego, przy jakiego rodzaju kasie sprawca zrealizował zakup. To sytuacja, która skłania do szerszej refleksji na temat tego, czy prawo karne właściwie odpowiada na wyzwania związane z rozwojem technologii w handlu.

Praktyczne znaczenie zmiany kwalifikacji

Zmiana kwalifikacji z oszustwa na kradzież lub wykroczenie ma dla sprawcy realne, wymierne znaczenie procesowe. Oszustwo z art. 286 k.k. jest zagrożone surowszą karą, wyklucza możliwość potraktowania czynu jako wykroczenia – nawet jeśli jego wartość nie przekracza 800 zł – a także utrudnia skorzystanie z warunkowego umorzenia postępowania. Tymczasem większość nadużyć przy kasach samoobsługowych dotyczy kwot dalekich od progu, przy którym mamy do czynienia z przestępstwem. Przy prawidłowej kwalifikacji grozi zatem najczęściej grzywna lub ograniczenie wolności – nie kara pozbawienia wolności.

Ważna jest również świadomość, że policyjne komunikaty informujące o oszustwie przy kasie samoobsługowej i grożącej karze do 8 lat więzienia nie zawsze odzwierciedlają aktualne podejście sądów. Nowa linia orzecznicza, wyznaczona między innymi wyrokami VII Ka 3/22 i II K 414/22, wskazuje wyraźnie, że właściwą kwalifikacją dla takich czynów jest zwykła kradzież – i to często jedynie jako wykroczenie.

Jeśli staniesz w obliczu zarzutu karnego związanego z kradzieżą, oszustwem lub innym czynem zabronionym, skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci oferuje profesjonalną obronę w sprawach karnych – na każdym etapie postępowania, zarówno na etapie dochodzenia, jak i przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.

The post Nabicie tańszego towaru przy kasie samoobsługowej – jak to kwalifikują sądy? appeared first on OWO Adwokaci.

Co mówi art. 286 k.k. – treść przepisu

Art. 286 § 1 k.k.

Podstawowy typ przestępstwa oszustwa został określony w art. 286 § 1 k.k.:

„Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.”

Art. 286 § 2 k.k. – oszustwo pokradzieżowe

Tej samej karze podlega, kto żąda korzyści majątkowej w zamian za zwrot bezprawnie zabranej rzeczy. Ten typ określa się mianem oszustwa pokradzieżowego – choć w istocie nie wymaga ono stosowania żadnych oszukańczych zabiegów. Wystarczy samo żądanie korzyści. Przestępstwo jest dokonane z chwilą złożenia żądania, niezależnie od tego, czy sprawca rzeczywiście tę korzyść uzyskał.

Art. 286 § 3 k.k. – wypadek mniejszej wagi

W wypadku mniejszej wagi sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Ocena, czy mamy do czynienia z wypadkiem mniejszej wagi, następuje na podstawie wszystkich okoliczności podmiotowych i przedmiotowych sprawy.

Znamiona przestępstwa oszustwa

Aby przestępstwo oszustwa zaistniało, muszą wystąpić łącznie cztery elementy: określone zachowanie sprawcy (czynność wykonawcza), skutek w postaci niekorzystnego rozporządzenia mieniem, działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej oraz zamiar bezpośredni kierunkowy.

Wprowadzenie w błąd

Wprowadzenie w błąd polega na podjęciu przez sprawcę podstępnych zabiegów prowadzących do wywołania u pokrzywdzonego mylnego wyobrażenia o rzeczywistości. Ten sposób oszustwa określa się niekiedy mianem „oszustwa czynnego”. Sposób wprowadzenia w błąd może być rozmaity – słowem, dokumentami, innymi przedmiotami lub zachowaniem. Podstępne zabiegi mogą ograniczać się do jednego kłamstwa, ale mogą też obejmować całą gamę zachowań – również zaniechania lub zatajenie istotnych okoliczności. Co ważne, łatwowierność pokrzywdzonego nie wyłącza karygodności popełnionego czynu.

Wyzyskanie błędu

Wyzyskanie błędu zachodzi wtedy, gdy pokrzywdzony już znajduje się w błędnym przekonaniu co do rzeczywistości, a sprawca ten stan świadomie wykorzystuje. Przykładem może być doprowadzenie do wypłaty z rachunku bankowego z wykorzystaniem niewiedzy pracownika banku o braku pokrycia na rachunku. Choć obie wskazane postaci bywa się niekiedy określa mianem „oszustwa biernego”, nie oznacza to, że można się ich dopuścić przez zaniechanie – niezbędne jest podjęcie aktywnych działań zmierzających do wykorzystania błędu.

Wyzyskanie niezdolności do należytego pojmowania działania

Trzecia postać czynności wykonawczej polega na wyzysku niezdolności pokrzywdzonego do prawidłowej oceny sytuacji. Niezdolność ta może mieć charakter trwały lub czasowy, a jej źródło nie ma znaczenia – liczy się to, że ogranicza prawidłowe rozeznanie w podejmowanej czynności.

Niekorzystne rozporządzenie mieniem

Skutkiem przestępstwa jest niekorzystne rozporządzenie mieniem przez pokrzywdzonego. Pojęcie to jest szersze niż pojęcie szkody – może dotyczyć również przypadków, w których szkoda nie została ostatecznie wyrządzona, lecz doszło do pogorszenia sytuacji majątkowej lub do powstania niebezpieczeństwa wystąpienia takich konsekwencji (tzw. oszustwo bezszkodowne). Niekorzystność rozporządzenia oceniana jest według stanu z daty rozporządzenia. Do dokonania przestępstwa dochodzi właśnie w tej chwili – do momentu rozporządzenia mamy jedynie do czynienia z usiłowaniem. Pojęcie „mienia” użyte w przepisie obejmuje całokształt sytuacji majątkowej – zarówno prawa rzeczowe, jak i obligacyjne.

Ważna zasada: między osobą wprowadzoną w błąd (lub której błąd wyzyskano) a osobą rozporządzającą mieniem musi zachodzić tożsamość – muszą to być ta sama osoba.

Kto może być sprawcą oszustwa?

Przestępstwo z art. 286 k.k. jest przestępstwem powszechnym – jego sprawcą może być każda osoba fizyczna zdolna do ponoszenia odpowiedzialności karnej. Strona podmiotowa wymaga zamiaru bezpośredniego o szczególnym zabarwieniu – sprawca działa „w celu osiągnięcia korzyści majątkowej”. Nie jest możliwe popełnienie tego przestępstwa z zamiarem wynikowym. Pojęcie korzyści majątkowej jest rozumiane szeroko – chodzi o każdą nienależną i bezprawną korzyść dla sprawcy lub innej osoby.

Co istotne, dla spełnienia znamion przestępstwa nie ma znaczenia, czy sprawca w rzeczywistości osiągnął zamierzoną korzyść.

Oszustwo a niewykonanie zobowiązania cywilnego – gdzie leży granica?

W praktyce istotne trudności sprawia odgraniczenie przestępstwa oszustwa od zwykłego niewykonania zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym. Nie każde, nawet nierzetelne, realizowanie umowy oznacza bowiem automatycznie wypełnienie znamion oszustwa.

Podstawowym kryterium rozgraniczającym jest istnienie w chwili zawierania umowy zamiaru bezpośredniego o szczególnym zabarwieniu. Jeżeli sprawca w chwili zawierania umowy wiedział, że wywiazanie się z niej jest nierealne z uwagi na jego sytuację majątkową, i tę okoliczność skrywał przed kontrahentem – możemy mówić o oszustwie. Jeżeli natomiast trudności z wykonaniem umowy pojawiły się później, np. na skutek pogorszenia się sytuacji ekonomicznej, sama niewłaściwa realizacja stosunku zobowiązaniowego nie przesądza jeszcze o zamiarze popełnienia przestępstwa.

Przy ocenie zamiaru sprawcy należy brać pod uwagę m.in. jego możliwości finansowe, skalę przyjętych zobowiązań, okoliczności towarzyszące zawarciu umowy oraz przyczyny jej niespełnienia.

Oszustwo w obrocie towarami i usługami

W obrocie towarami bądź usługami przestępstwo oszustwa jest popełnione wtedy, gdy pokrzywdzony nie zawarłby ze sprawcą umowy, gdyby wiedział o istotnych okolicznościach dotyczących wywiazania się z jej warunków, które zostały przez sprawcę przedstawione nierzetelnie lub wprost kłamliwie. Dotyczy to również sytuacji, w których sprawca deklaruje wolę wywiazania się z umowy w przyszłości, jednak w chwili jej zawarcia wywiazanie się to jest obiektywnie niemożliwe.

Oszustwo procesowe

Szczegolną postacią przestępstwa z art. 286 k.k. jest tzw. oszustwo procesowe. Polega ono na przedstawieniu fałszywych dowodów sądowi w celu doprowadzenia go do wydania orzeczenia, które będzie podstawą niekorzystnego rozporządzenia mieniem pokrzywdzonego. Również tutaj konieczna jest tożsamość osoby wprowadzonej w błąd i osoby rozporządzającej mieniem.

Kara za oszustwo – co grozi sprawcy?

Za podstawowy typ przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Przy takim zagrożeniu ustawowym możliwe jest zastosowanie art. 37a i 37b k.k. (kara mieszana), a także warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności. Jednocześnie za oszustwo z § 1 i § 2 nie jest możliwe warunkowe umorzenie postępowania karnego.

Jeżeli sprawca wyrządził szkodę, sąd ma obowiązek orzec obązek jej naprawienia. Jeżeli czyn został popełniony na szkodę osoby najbliszej, ściganie następuje wyłącznie na wniosek pokrzywdzonego.

Oszustwo komputerowe – art. 287 k.k.

Obok „klasycznego” oszustwa kodeks karny przewiduje odrębny typ czynu zabronionego – oszustwo komputerowe z art. 287 k.k. Przepis ten stanowi odpowiedź ustawodawcy na rozwój technologii i związane z nim nowe metody dokonyuwania bezprawnych przysporzenia majątkowych.

Art. 287 § 1 k.k.

„Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub wyrządzenia innej osobie szkody, bez upoważnienia, wpływa na automatyczne przetwarzanie, gromadzenie lub przekazywanie danych informatycznych lub zmienia, usuwa albo wprowadza nowy zapis danych informatycznych, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.”

Czynność wykonawcza polega na wpływaniu bez upoważnienia na automatyczne gromadzenie, przetwarzanie lub przekazywanie danych informatycznych, albo na zmianie, usunięciu lub wprowadzeniu nowych zapisów danych. Wystarczy dopuszczenie się jednego z tych zachowań. Jest to przestępstwo skutkowe – skutkiem jest zmiana zapisu danych informatycznych.

W odróżnieniu od oszustwa z art. 286 k.k., gdzie sprawca działa wyłącznie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, art. 287 k.k. przewiduje alternatywnie również cel w postaci wyrządzenia innej osobie szkody – niekoniecznie majątkowej. Oba przestępstwa można popełnić wyłącznie w zamiarze bezpośrednim. W wypadku mniejszej wagi grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Zbieg przepisów – kiedy możliwa jest kumulatywna kwalifikacja?

Przestępstwo oszustwa może pozostawać w zbiegu z innymi przepisami kodeksu karnego. Kumulatywna kwalifikacja z art. 286 § 1 k.k. jest możliwa m.in. gdy:

• sprawca popełniając oszustwo posłużył się podrobionym lub przerobionym dokumentem (zbieg z art. 270 § 1 k.k.),
• doszło jednocześnie do wypełnienia znamion oszustwa kredytowego (art. 297 k.k.) lub oszustwa ubezpieczeniowego (art. 298 k.k.),
• sprawca puścił w obieg podrobiony pieniądz, wprowadzając przy tym ofiarę w błąd co do jego wartości (zbieg z art. 310 § 2 k.k.).

Ocena, czy w konkretnym przypadku zachodzi rzeczywisty czy pozorny zbieg przepisów, wymaga każdorazowo analizy okoliczności sprawy.

Jeśli jesteś podejrzany lub oskarżony o przestępstwo oszustwa – lub sam stałeś się jego ofiarą i rozważasz złożenie zawiadomienia – skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci prowadzi sprawy karne na każdym etapie postępowania: od pierwszego przesłuchania, przez etap sądowy, po postępowanie wykonawcze. Zapraszamy do kontaktu.

The post Przestępstwo oszustwa – czym jest, kiedy grozi odpowiedzialność karna i jak się bronić? appeared first on OWO Adwokaci.