Czym jest bezpodstawne wzbogacenie?

Bezpodstawne wzbogacenie zostało ukształtowane w polskim prawie cywilnym jako odrębne zdarzenie prawne, kreujące stosunek zobowiązaniowy. Ustawodawca ujął w ramy tej jednej instytucji również nienależne świadczenie, poświęcając mu art. 410–413 k.c. Przypadki wzbogacenia w następstwie nienależnego świadczenia stanowią zatem szczególne postacie bezpodstawnego wzbogacenia.

Przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia

Zgodnie z art. 405 k.c., aby można było mówić o bezpodstawnym wzbogaceniu, muszą zaistnieć łącznie cztery przesłanki:

• wzbogacenie jednego podmiotu,
• zubożenie drugiego podmiotu,
• związek między wzbogaceniem a zubożeniem,
• bezpodstawność wzbogacenia.

Wzbogacenie

Wzbogacenie polega na uzyskaniu jakiejś korzyści majątkowej w dowolnej postaci. Może ono znaleźć wyraz w nabyciu praw lub powiększeniu ich zakresu, w korzystaniu z cudzych praw lub usług uzyskiwanych zazwyczaj odpłatnie, na zwolnieniu z długu lub na zniesieniu praw rzeczowych obciążających rzeczy wzbogaconego. Korzyści mogą polegać nie tylko na powiększeniu aktywów majątku, lecz także na zmniejszeniu jego pasywów lub na oszczędzeniu wydatków. Wola ani wiedza osoby wzbogaconej nie mają przy tym znaczenia.

Zubożenie

Zubożenie drugiej osoby również musi przybrać postać majątkową, ale nie musi być ograniczone do ubytku określonych przedmiotów z majątku zubożonego. Może ono polegać na nieodpłatnym świadczeniu usług lub na naruszeniu przysługujących praw. Pojęciem zubożenia objęte są również utracone korzyści. Zubożenie może przejawiać się także w wykonaniu cudzego zobowiązania, jeżeli zubożony działał w błędnym przeświadczeniu, że spełnia własne zobowiązanie.

Związek między wzbogaceniem a zubożeniem

Między zubożeniem jednej osoby a wzbogaceniem drugiej musi istnieć związek – art. 405 k.c. stanowi, że korzyść majątkowa ma być uzyskana „kosztem innej osoby”. Nie chodzi tu jednak o związek przyczynowy w rozumieniu odpowiedzialności odszkodowawczej. Wzbogacenie po jednej stronie, a zubożenie po drugiej – to jedynie współwystępujące zjawiska kauzalnie uzależnione od jakichś innych zdarzeń. Zdarzeniami powodującymi zubożenie po jednej, a wzbogacenie po drugiej stronie mogą być: działanie samego zubożonego, działanie wzbogaconego, działanie osoby trzeciej, jak również zdarzenie niebędące działaniem ludzkim.

Bezpodstawność wzbogacenia

Wzbogacenie kosztem zubożonego musi nastąpić bez podstawy prawnej. Podstawę prawną przesunięć majątkowych mogą stanowić czynności prawne, decyzje administracyjne lub inne zdarzenia prawne określone w przepisach. Nie jest bezpodstawnie wzbogaconym ten, kto nabył własność rzeczy przez zasiedzenie, ani niesolidny dłużnik, przeciwko któremu roszczenie wierzyciela się przedawniło.

Nienależne świadczenie jako szczególna postać bezpodstawnego wzbogacenia

Nienależne świadczenie zostało skonstruowane jako szczególny przypadek bezpodstawnego wzbogacenia. Wzbogacony uzyskuje korzyść w następstwie działania zubożonego podjętego w celu wykonania określonego zobowiązania. W myśl art. 410 § 2 k.c. roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia przysługuje w czterech sytuacjach:

Brak zobowiązania (condictio indebiti)

Chodzi o sytuacje, gdy świadczący w chwili spełniania świadczenia nie był względem odbiorcy w ogóle zobowiązany albo świadczył ponad swoje zobowiązanie, działając przy tym w błędzie. Przykładem jest pomyłkowa wpłata na rachunek bankowy podmiotu, który nie był wierzycielem, lub świadczenie spadkobiercy w błędnym przekonaniu, że spadkodawca nie zapłacił długu.

Odpadnięcie podstawy prawnej (condictio causa finita)

Świadczenie jest nienależne również wówczas, gdy w chwili jego spełnienia miało podstawę prawną, która później odpadła. Przykładem jest uchylenie się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia woli, odwołanie darowizny, rozwiązanie umowy przez sąd czy spełnienie się warunku rozwiązującego.

Nieosiągnięcie celu świadczenia (condictio causa data causa non secuta)

Zubożony świadczy w tym przypadku w przekonaniu, że przy współudziale odbiorcy zostanie osiągnięty zamierzony cel, który stworzy podstawę prawną świadczenia – co jednak nie nastąpiło. Przykładem jest świadczenie na poczet przyszłego zobowiązania umownego, które nie powstało, ponieważ umowa nie została zawarta.

Nieważność czynności prawnej (condictio sine causa)

Chodzi o przypadki, gdy zubożony świadczył na podstawie zobowiązania wynikającego z nieważnej czynności prawnej. Przez nieważność należy rozumieć bezwzględną nieważność czynności prawnej, przy czym bez znaczenia pozostaje, z jakiego względu czynność prawna jest nieważna – może to być sprzeczność z ustawą, wada oświadczenia woli, brak formy czy świadczenie niemożliwe.

Roszczenie o wydanie wzbogacenia

Jeżeli spełnione zostaną omówione przesłanki, zubożony może żądać od wzbogaconego zwrotu korzyści majątkowej. Roszczenie o zwrot mierzone jest zawsze wartością mniejszą – zubożony nie może żądać więcej, niż wynosi jego uszczerbek albo korzyść uzyskana przez wzbogaconego. Roszczenie to różni się zatem od roszczenia odszkodowawczego, dla którego miarę stanowi wyłącznie uszczerbek poniesiony przez poszkodowanego.

Zwrot korzyści powinien co do zasady nastąpić w naturze. Jeżeli przedmiot wzbogacenia został zbyty, utracony lub uszkodzony, wzbogacony powinien zwrócić wszystko, co uzyskał w zamian (surogaty – art. 406 k.c.). Gdy zwrot w naturze nie jest możliwy, wzbogacony powinien zwrócić wartość korzyści wyrażoną w pieniądzu.

Obowiązek wydania korzyści wygasa, jeżeli wzbogacony zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony. Dotyczy to jednak wyłącznie zużycia bezproduktywnego i konsumpcyjnego – bez uzyskania jakiegokolwiek ekwiwalentu. Wzbogacony jest obowiązany zwrócić całą uzyskaną korzyść wówczas, gdy wyzbywając się jej lub zużywając ją, powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu (art. 409 k.c.).

Kiedy nienależne świadczenie nie podlega zwrotowi?

Kodeks cywilny przewiduje w art. 411 k.c. cztery przypadki, gdy bezpodstawne wzbogacenie uzyskane w postaci nienależnego świadczenia nie podlega zwrotowi:

• Świadomość braku zobowiązania – nie można żądać zwrotu świadczenia, jeżeli spełniający je wiedział, że nie był do niego zobowiązany (poza wyjątkami: zastrzeżenie zwrotu, świadczenie w celu uniknięcia przymusu, wykonanie nieważnej czynności prawnej).
• Zgodność z zasadami współżycia społecznego – gdy spełnienie świadczenia czyni zadość tym zasadom, choćby brak było podstawy prawnej.
• Zadośćuczynienie przedawnionemu roszczeniu lub roszczeniu z gier i zakładów – dłużnik spełnia wówczas świadczenie należne, choć niezaskarżalne, i nie może żądać jego zwrotu.
• Spełnienie niewymagalnego świadczenia – kto świadczył przed nadejściem terminu wymagalności, nie może żądać zwrotu, nawet jeśli błędnie sądził, że termin już nadszedł.

Przepadek świadczenia na rzecz Skarbu Państwa

Szczególną regulację zawiera art. 412 k.c., przewidujący możliwość orzeczenia przez sąd przepadku nienależnego świadczenia na rzecz Skarbu Państwa. Sąd może to uczynić, gdy świadczenie zostało spełnione świadomie w zamian za dokonanie czynu zabronionego przez prawo lub w celu niegodziwym. Przepis ten ma represyjny charakter i powinien być stosowany jedynie w rzadkich, rażących przypadkach.

Przedawnienie roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia

Roszczenie o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia ulega przedawnieniu według zasad ogólnych z art. 118 k.c. – po upływie 6 lat, a jeżeli roszczenie związane jest z prowadzeniem działalności gospodarczej – po upływie 3 lat. Terminy te liczą się od spełnienia przesłanek roszczenia. Roszczenie z tytułu nienależnego świadczenia, które ma taki charakter już w chwili jego spełnienia, staje się wymagalne od tej chwili.

Jeśli uważasz, że ktoś wzbogacił się Twoim kosztem bez podstawy prawnej – lub sam otrzymałeś roszczenie o zwrot świadczenia – skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO służy profesjonalnym doradztwem i reprezentacją w sprawach cywilnych, zarówno na etapie przedsądowym, jak i przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.

The post Bezpodstawne wzbogacenie – czym jest i kiedy przysługuje roszczenie o zwrot? appeared first on OWO Adwokaci.

W art. 647 k.c. ustawodawca reguluje zespół koniecznych do wykonania działań w razie zawarcia umowy o roboty budowlane. Są to, w przypadku wykonawcy, oddanie przewidzianego w umowie obiektu, wykonanego uprzednio zgodnie z projektem i zasadami wiedzy technicznej, zaś w odniesieniu do inwestora – dokonanie wymaganych przez właściwe przepisy czynności związanych z przygotowaniem robót, w szczególności przekazanie terenu budowy i dostarczenie projektu, a także odebranie obiektu i zapłata umówionego wynagrodzenia.

W praktyce zatem zdefiniowanie robót budowlanych odnosi się do kompleksowej treści umowy o roboty budowlane, a w tym również i do innych dokumentów pomocniczych, takich jak kosztorys cenowy, wyjaśnienie rażąco niskiej ceny czy treści oferty^[1]. Jeśli więc zamawiający twierdzi, że dane roboty są objęte umową (i definiuje się je jako rzeczywiste roboty budowlane), to powinien móc on równocześnie wskazać, w jakim dokumencie prace te zostały przewidziane.

Identyfikacja robót dodatkowych

Czym są zaś tytułowe roboty dodatkowe? W przepisach Kodeksu Cywilnego nie najdziemy bezpośrednich odniesień do tego pojęcia, jednak ze względu na zawarte w art. 647 k.c. informacje o robotach budowlanych, przede wszystkim zaś o wykonaniu obiektu przewidzianego w umowie, można przyjąć, że roboty dodatkowe dotyczą prac w umowie nieprzewidzianych – także w całej dokumentacji danego zamówienia. Idąc zatem dalej, będzie to świadczenie wykonane poza pierwotnymi zapisami umowy wiążącymi wykonawcę. Jednak co istotne, roboty dodatkowe muszą być także niezbędne do wykonania przedmiotu umowy bądź do osiągnięcia określonego celu w umowie. 

Zamówienia publiczne – buduj lub zaprojektuj i wybuduj

W przypadku zamówień publicznych na roboty budowlane, każda ze stron może w łatwy sposób zweryfikować swoje wymagania, potrzeby oraz możliwości. Najczęstszym sposobem prowadzenia przetargu publicznego na wykonanie robót budowlanych jest formuła buduj, która służy zamawiającemu do opisania przedmiotu prac^[2]. Zawiera się w niej informacje z całej dokumentacji projektowej oraz specyfikacji technicznych oraz odbioru robót budowlanych.

Warto również wspomnieć, że wykonawca – zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów – nie ma obowiązku dokładnego sprawdzania całości dokumentacji w celu wykrycia jej potencjalnych wad. W jednym z wyroków Sądu Najwyższego wyjaśniono, że wykonawca robót budowlanych nie musi dysponować specjalistyczną wiedzą z zakresu projektowania, bowiem jego obowiązkiem jest jedynie poprawne odczytanie projektu, a także realizacja inwestycji zgodna z nim oraz z zasadami sztuki budowlanej^[3].

Drugą równie popularną metodą prowadzenia przetargu publicznego na wykonanie robót budowlanych jest formuła zaprojektuj i wybuduj. Zamawiający wykonuje w niej opis przedmiotu prac, a do tego służy mu specjalny projekt funkcjonalno-użytkowy. To w nim wyznacza on zakres dopuszczalnych rozwiązań technicznych i projektowych, a ponadto wyszczególnia swoje oczekiwania dotyczące robót oraz określa wymagania, jakie nowy obiekt będzie musiał spełnić. Wymogi te dotyczą kwestii ekonomicznych, architektonicznych, materiałowych i funkcjonalnych.

Należy dodać, że dokumenty stanowiące podstawę opisu przedmiotu zamówienia są równorzędne w zakresie odpowiedzialności zamawiającego w obu powyższych formułach prowadzenia przetargu. Oznacza to, że wykonawca musi być całkowicie pewny, co do tego, jaki jest przedmiot zamówienia oraz musi by zdolny do złożenia konkurencyjnej, zgodnej z wytycznymi zleceniodawcy oferty. Co więcej, musi on posiadać szczegółowe informacje umożliwiające wycenę realnych kosztów wykonania robót, a także dotyczące należytego wykonania prac w zakresie zamówienia publicznego^[4].

Precyzyjny opis zamówienia – obowiązek zamawiającego

Trzeba pamiętać, że zamawiający to profesjonalista – to na nim spoczywa obowiązek dokonania opisu zamówienia w sposób precyzyjny i szczegółowy, nie pozostawiający wątpliwości. Jest on więc niejako zobligowany do tego, aby stworzyć zamknięty katalog wymagań dla wykonawcy. W praktyce uniemożliwia to zamawiającemu subiektywną interpretację własnych wymagań na każdym z etapów postępowania prac, tj. zarówno przy ocenie ofert, jak i przy realizacji zamówienia.

Okazuje się, że to właśnie nieprecyzyjny, a w konsekwencji wadliwy opis zamówienia jest najczęstszą przyczyną konieczności wykonania robót dodatkowych przez wykonawcę. Jeśli dostrzeżenie błędów, które uniemożliwiają realizację zadania nastąpi po przystąpieniu do realizacji zlecenia, to wówczas wykonującym ma prawo do wynagrodzenia za te prace – niezależnie od tego, czy wynagrodzenie za wykonanie przedmiotu umowy będzie miało charakter ryczałtowy czy kosztorysowy^[5]. Co ciekawe, ustalenie w umowie wynagrodzenia ryczałtowego nie oznacza, że wykonawca musi wykonać w jego ramach każdą instrukcję zamawiającego, a przede wszystkim taką, która prowadzi do zmiany przedmiotu zamówienia, bowiem wynagrodzenie zawsze odnosi się do określonego wcześniej przedmiotu danego zlecenia.

Zubożenie wykonawcy

Jeżeli zleceniodawca odmawia zapłaty za wykonanie robót dodatkowych, to następuje tzw. zubożenie wykonawcy, ponieważ poniósł on dodatkowe koszty realizacji prac, których początkowo nie przewidziano w umowie. W takiej sytuacji, wykonawca ma roszczenie o zapłatę na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu lub przepisów odszkodowawczych. Nie ma znaczenia, czy zamawiający wiedział i popierał owe prace – roszczenie wciąż przysługuje wykonawcy. Co więcej, roszczenie to jest zasadne także wtedy, gdy umowa okaże się nieważna.

A zatem uzyskanie korzyści majątkowej przez zamawiającego, polegającej na wykonaniu robót dodatkowych kosztem wykonawcy bezpośrednio powoduje jego zubożenie. 

Zgodnie bowiem z wyrokiem Sądu Najwyższego z 19 marca 2002 r. wartość bezpodstawnego wzbogacenia jest ograniczona dwiema wielkościami, a mianowicie wartością tego, co bez podstawy prawnej ubyło z majątku zubożonego i wartością tego, co bez podstawy prawnej powiększyło majątek wzbogaconego. Wartości te nie muszą być równe, a w wypadku nierówności (...) niższa kwota określa wartość bezpodstawnego wzbogacenia^[6].

^[1] D. Ziembiński, Roboty dodatkowe, których nie akceptuje zamawiający [w:] Prawo budowlane, 2025, nr 25, s. 61.

^[2] Tamże, s. 61.

^[3] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2000-03-27 sygn. III CKN 629/98,

^[4] D. Ziembiński, Roboty dodatkowe, których nie akceptuje zamawiający [w:] Prawo budowlane, 2025, nr 25, s. 62.

^[5] Tamże, s. 62

^[6] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2002 r. sygn. akt IV CKN 892/00,

The post Roboty dodatkowe w umowach o roboty budowlane – kiedy należy się wynagrodzenie? appeared first on OWO Adwokaci.