Społeczna szkodliwość czynu

Zasada oportunizmu procesowego i materialnego

Po raz pierwszy pojęcie społecznej szkodliwości czynu zostało wprowadzone do rodzimych uregulowań karnych w 1949 r. w art. 551 k.p.k. jako element oportunizmu procesowego. W 1950 r., w art. 54 § 1 k.p.k., pojawiło się zmodyfikowane, wzorowane na prawie radzieckim, pojęcie społecznego niebezpieczeństwa czynu. Przeniesienie materialnej treści przestępstwa zawartej w wyrażeniu społeczne niebezpieczeństwo czynu z k.p.k. do k.k. nastąpiło w 1969 r., wraz z uchwaleniem nowej kodyfikacji karnej.

Obecnie, w wielu europejskich systemach prawa karnego przewidziano możliwość umorzenia prowadzonych postępowań przez organy ścigania i wymiar sprawiedliwości w sytuacjach, gdy czyn danej osoby formalnie wypełnia znamiona przestępstwa, lecz jego ściganie jest społecznie nieopłacalne. Zasada ta, określana mianem oportunizmu, zazwyczaj przyjmuje postać materialnokarną lub procesową. W systemach prawnych państw zachodnich (zwłaszcza anglosaskich) dominuje oportunizm procesowy.

Różnica doktrynalna między powyższymi rodzajami oportunizmu polega na tym, że w odłamie procesowym za przestępstwo uznaje się nawet drobny czyn sprawcy, jednakże uregulowania procesowe umożliwiają zaniechanie jego ściągania ze względu na niecelowość takiej decyzji, uwzględniając jej całościowe koszty społeczne. Natomiast oportunizm materialny w przypadku ustalenia znikomego stopnia lub zupełnego braku społecznej szkodliwości (dawniej niebezpieczeństwa) czynu, nie pozwala na ściganie takiego zachowania, ponieważ nie jest ono uznawane za przestępstwo.

Przeciwieństwem oportunizmu jest zasada legalizmu, która nakazywała ściganie każdego przestępstwa, bez analizowania przez organy wymiaru sprawiedliwości opłacalności społecznej prowadzonych działań (k.p.k. z 1928 r. i k.k. z 1932 r.).

Warto zatem pamiętać, że unormowania procedury karnej zawierają zakaz wszczynania postępowania lub nakaz umarzania postępowań już wszczętych, jeżeli uruchomienie całej machiny policyjno-prokuratorsko-sądowej byłoby nieadekwatne do wagi czynu. Chodzi tu o przypadki, w których całościowe koszty postępowania znacząco przewyższałyby straty spowodowane czynem sprawcy, a zajmowanie się sprawami o znikomej szkodliwości społecznej narażałoby na szwank autorytet i powagę organów wymiaru sprawiedliwości.

Funkcje społecznej szkodliwości czynu

Współcześnie społeczna szkodliwość czynu w prawie karnym pełni dwie funkcje: kwalitatywną i kwantytatywną. Pierwsza z nich decyduje, czy kwalifikowany czyn można uznać za przestępstwo – polega na współkształtowaniu pojęcia przestępstwa przez materialną jego treść i tym samym możliwości wyłączenia przestępczości zachowania, jeżeli poziom społecznej szkodliwości okaże się znikomy (także w opinii sądu).

Należy zadać sobie w tym miejscu pytanie, czy sąd może orzec, że czyn zabroniony jest całkowicie pozbawiony społecznej szkodliwości, mimo wypełnienia znamion ustawowych przestępstwa? Ustawa nie reguluje tego zagadnienia, jednakże w doktrynie występują w tej kwestii dwa odrębne stanowiska.

Pierwsze z nich sprowadza się do stwierdzenia, iż materialna treść przestępstwa jest kształtowana przez ustawodawcę. W takim ujęciu w kodeksie karnym znajdują się wyłącznie czyny uznane za społecznie szkodliwe, toteż sądy nie są kompetentne do ponownej analizy tego, czy dany czyn jest, czy nie jest społecznie szkodliwy. Przesądził tę kwestię już sam ustawodawca, wprowadzając dany czyn do ustawy karnej. Sąd może jedynie stwierdzić subminimalny ładunek społecznej szkodliwości czynu i uznać, że stwarza on znikome zagrożenie dla społeczności i dóbr chronionych prawem.

Drugi pogląd zakłada, iż społeczna szkodliwość czynu jest zjawiskiem obiektywnym, niezależnym od ustawodawcy, toteż autorzy uregulowań prawnych nie decydują o tym, który czyn jest społecznie szkodliwy, a który jest pozbawiony danej cechy. W takim rozumieniu, od ustawodawcy zależy tylko formalna cecha przestępstwa – jego bezprawność. Dlatego też, ustawodawca może teoretycznie zadekretować, iż czyn, który obiektywnie nie jest szkodliwy, zostanie skryminalizowany w uregulowaniach kodeksu karnego, zaś niektóre zachowania realnie wyrządzające społeczeństwu spore straty, z różnych powodów, niejednokrotnie nie są uznawane za przestępstwa i ścigane karnie.

Społeczna szkodliwość jako zjawisko społeczne występujące w obiektywnej rzeczywistości podlega zatem dwukrotnemu badaniu – najpierw przez ustawodawcę, który określa, czy dany czyn zostanie wprowadzony jako przestępstwo do unormowań kodeksu karnego, a następnie przez sąd w odniesieniu do konkretnej sprawy. Sąd nie jest bowiem uprawniony do wydania oceny, czy dany ujęty abstrakcyjnie typ przestępstwa jest bądź nie jest społecznie szkodliwe. Takiej ocenie podlega tylko konkretny czyn danego sprawcy.

Druga funkcja – kwantytatywna określa stopień naganności i karygodności czynu zakwalifikowanego jako przestępstwo. W ramach tej funkcji społeczna szkodliwość podlega gradacji (stopniowaniu), występując z większym lub mniejszym natężeniem.

A zatem, im wyższy stopień nasilenia społecznej szkodliwości czynu, tym surowszą karę może orzec sąd i odwrotnie – ustalenie niewielkiego stopnia materialnej zawartości czynu zabronionego będzie wpływać na wybór łagodniejszej sankcji karnej.

Warto zwrócić uwagę, iż społeczna szkodliwość czynu, pełniąc funkcję kwantytatywną, występuje w przepisach kodeksu karnego wielokrotnie, wskazując m.in. na możliwość orzeczenia przepadku w ramach jego funkcji ochronno-zabezpieczającej (art. 45a k.k.) czy umożliwiając odstąpienie od wymierzenia kary (art. 59 k.k.).

Stopień społecznej szkodliwości czynu

1. czyn w ogóle nie jest społecznie szkodliwy (wyrok uniewinniający sprawcę) → najczęściej badany w przypadku występków;
2. czyn jest społecznie szkodliwy w stopniu znikomym (wyrok umarzający postępowanie w sprawie);
3. czyn jest społecznie szkodliwy w stopniu wyższym niż znikomy, ale nie jest to jeszcze stopień znaczny społecznej szkodliwości (wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne lub wyrok skazujący na łagodniejszą karę);
4. czyn jest społecznie szkodliwy w stopniu znacznym lub znikomym.

Bezprawność czynu

Bezprawność a społeczna szkodliwość czynu

Bezprawność zachowania można najprościej zdefiniować jako wypełnienie przez czyn zabroniony znamion ustawowych przestępstwa, przy jednoczesnym braku okoliczności wyłączających bezprawność. Czyn bezprawny jest zatem czynem niezgodnym z prawem.

Społeczna szkodliwość czynu, stanowiąc treść przestępstwa i uzasadnienie jego karalności, przynależy do sfery bytu. Bezprawność natomiast, przynależy do sfery powinności, jest formą normatywną, w której została zamieszczona materialna treść przestępstwa. Co więcej, w odróżnieniu od materialnej cechy przestępstwa bezprawność czynu całkowicie zależy od ustawodawcy i nie podlega stopniowaniu – czyn jest bezprawny albo bezprawny nie jest. Szkodliwość społeczna jest też zmienna w czasie, bowiem jej nasilenie może się przekształcić w zależności od tła obyczajowego, gospodarczego i politycznego, towarzyszącego obowiązującym przepisom karnym. Bezprawność z kolei ma wartość stałą i niezmienną w czasie.

Niezwykle ważne jest także, że ocena społecznej szkodliwości czynu odbywa się w sferze obiektywnego szacowania danego zachowania, pod kątem wywołania przezeń potencjalnych, ujemnych skutków dla społeczeństwa. Natomiast ocena nadania takiemu czynowi cechy bezprawności dokonuje się z uwzględnieniem kryteriów etyczno-moralnych, opierając się na wartościach aksjologicznych. Społeczna szkodliwość określa przestępstwo jako społeczny fakt, podczas gdy bezprawność określa stosunek ustawy do tego faktu. Ponadto, cechą szczególną bezprawności karnej (wobec np. cywilnej czy administracyjnej) jest dookreślenie jej treści przez materialną stronę przestępstwa. Ujęcie przestępstwa tylko od jego strony formalnej nie wyjaśnia bowiem przyczyn, dla których został on poddany procesowi kryminalizacji.

Typy bezprawności

Wyróżnia się dwa rodzaje bezprawności. Pierwsza z nich – przedmiotowa, wskazuje na dobro prawne i zakazane prawnie zachowanie sprawcy, które temu dobro zagraża lub stanowi jego naruszenie. Druga zaś, tj. podmiotowa określa za pomocą znamion ustawowych podmiot zachowania karalnego i wymagane w danym przypadku właściwości psychiczne sprawcy, w tym zamiar, pobudki, motywację nim kierujące oraz cel, do którego ów podmiot może zmierzać.

Okoliczności pierwotnie i wtórnie wyłączające bezprawność czynu

Okoliczności pierwotnie uchylające bezprawność czynu (co innymi słowy oznacza, że czyn nie narusza prawa mimo wypełnienia znamion przestępstwa) to:

1. tylko pozorny zamach na dobro chronione prawem (np. przekłuwanie zdjęcia danej osoby nożem, chcąc spowodować w ten sposób jej śmierć; zniszczenie danego przedmiotu za zgodą właściciela; zniesławienie zawierające prawdziwy zarzut, o ile został on sformułowany niepublicznie);
2. brak naruszania reguł ostrożności w postępowaniu z danym dobrem prawnym.

Owe reguły ostrożności mogą wynikać z przepisów prawa lub mieć pochodzenie pozanormatywne. Tak więc jeśli sprawca stworzy zagrożenie dla dobra prawnego lub nawet dokona jego naruszenia, ale uczyni to przestrzegając reguł ostrożności postępowania z takim dobrem, to jego zachowanie nie zostanie uznane za bezprawne.

Trzeba jednak mieć na uwadze, że okoliczności pierwotnie uchylające bezprawność karną czynu zabronionego nie są powszechne i akceptowane w nauce prawa karnego. Przede wszystkim, ustalenie, czy w konkretnej sytuacji doszło do zamachu na dobro prawne, czy też nie ma charakter ocenny i może być uznane za dokonane arbitralnie i naruszające prawo. Po drugie, kontrowersyjna wydaje się ocena, czy dana okoliczność ma charakter pierwotnego, czy wtórnego zalegalizowania zachowania (wtórny charakter mają tzw. kontratypy – np. obrona konieczna).

O ile koncepcja pierwotnej legalności zachowań bezprawnych oraz jej przykłady nie znajdują powszechnego poparcia i uznania w poglądach doktryny, o tyle ugruntowane w niej znaczenie znajdują tzw. kontratypy, czyli okoliczności wtórnie legalizujące bezprawność zachowania. W tym przypadku nie ma wątpliwości, że sprawca dopuszcza się czynu wypełniającego znamiona przestępstwa, jednakże ustawa lub powszechnie przyjęte reguły zwyczajowe mogą w konkretnych okolicznościach wskazywać, że mamy do czynienia z zachowaniem legalnym.

Kontratyp, analogicznie jak typ przestępstwa, musi być zgeneralizowany i odnosić się do wielu powtarzalnych zachowań, które pozbawione są społecznej szkodliwości. Tak skonstruowany kontratyp będzie miał zastosowanie do wielu przypadków i zostanie on zdefiniowany na wzór typu czynu zabronionego.

The post Pojęcie przestępstwa i jego struktura – część druga appeared first on OWO Adwokaci.

Ogólne znamiona przestępstwa – definicja prawna

Na początku warto zauważyć, iż pojęcia przestępstwa nie zostało zdefiniowane w treści żadnego aktu prawnego. Termin ten można jednak zrekonstruować, uwzględniając treść przepisów kodeksu karnego oraz innych aktów normatywnych, do których zaliczamy m.in. kodeks karny skarbowy oraz kodeks wykroczeń.

Tak więc zgodnie z treścią powyższych aktów prawnych, do ogólnych znamion przestępstwa (a więc cech kwalifikujących dany czyn jako przestępstwo) zaliczamy:

• czyn człowieka;
• społeczną szkodliwość czynu;
• bezprawność zachowania;
• winę sprawcy;
• zagrożenie przestępstwa sankcją karną w akcie prawnym rangi co najmniej ustawowej.

Reasumując, przestępstwo można określić jako czyn człowieka, który musi być społecznie szkodliwy, bezprawny oraz zawiniony, a także zagrożony sankcją karną w ustawie lub akcie prawnym wyższego rzędu.

Warto również pamiętać, że jeżeli choćby jeden z tych elementów konstrukcyjnych nie zostanie spełniony, osobie podejrzanej o popełnienie przestępstwa nie będzie można go przypisać i obciążyć odpowiedzialnością karną.

Zbrodnia czy występek?

Co istotne, z treści art. 7 k.k. wynika, że każde przestępstwo jest zbrodnią lub występkiem:

Art. 7. [Kwalifikacja przestępstw. Zbrodnia i występek]
§ 1. Przestępstwo jest zbrodnią albo występkiem.
§ 2. Zbrodnią jest czyn zabroniony zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3 albo karą surowszą.
§ 3. Występkiem jest czyn zabroniony zagrożony grzywną powyżej 30 stawek dziennych albo powyżej 5000 złotych, karą ograniczenia wolności przekraczającą miesiąc albo karą pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc.

Tym, co odróżnia zbrodnię od występku jest zatem strona podmiotowa czynu karalnego, a także – wysokość zagrożenia karnego. Pierwsza różnica, brzmiąca na pozór enigmatycznie, odnosi się wyłącznie do umyślności lub nieumyślności popełnionego czynu. Zbrodnia może być bowiem popełniona jedynie umyślnie. Występek zaś co do zasady popełnia się umyślnie, ale wyjątkowo – jeżeli ustawa tak stanowi – występują również występki popełnione w sposób nieumyślny. Druga różnica zawiera się w dolnej granicy ustawowego zagrożenia. Mianowicie nie ma zbrodni zagrożonych karą niższą niż 3 lata pozbawienia wolności. Niższy, dolny próg ustawowego zagrożenia może natomiast występować w przypadku występków.

Należy przy tym podkreślić, że minimalny, dolny próg ustawowego zagrożenia ustanowiony dla zbrodni nie jest górną granicą zagrożenia występków. A zatem nie jest tak, że występki są czynami zagrożonymi karą pozbawienia wolności do lat 3 lat. Górna granica występków może być – i często jest – dużo wyższa (np. 5,8,10,12 lat). Powoduje to wyodrębnianie w nauce prawa karnego teoretycznego kategorii:

• występków lżejszych (zagrożonych karą do 5 lat pozbawienia wolności lub wyłącznie karami nieizolacyjnymi, tj. grzywną lub ograniczeniem wolności);
• występków należących do średniej przestępczości (do 8 lat pozbawienia wolności);
• występków ciężkich (z maksymalną karą 10, a nawet 12 lat pozbawienia wolności).

Czyn człowieka

Zachowanie karalne człowieka rozumiane jako czyn będący podstawą pojęcia przestępstwa, również nie zostało zdefiniowane prawnie. W związku z tym, w nauce prawa karnego wyodrębnia się różnorodne koncepcje czynu zabronionego. Do najważniejszych należy koncepcja naturalistyczno-kauzalna czynu, która definiowała czyn człowieka jako sterowany wolą jednostki kompleks jej ruchów, a więc zachowanie aktywne, dające się zobaczyć i zarejestrować, a także koncepcja finalna czynu, zgodnie z którą czyn człowieka jest zachowaniem ukierunkowanym na cel, tj. finalnie wieńczącym przyjęte zamierzenie. W tej koncepcji w skład pojęcia czynu wchodzą również zamiar, motywy i pobudki, którymi sprawca się kieruje. Niezwykle ważna jest też socjologiczna (społeczna) koncepcja czynu, bowiem jej zwolennicy twierdzili, iż czynem może być zarówno działanie, jak i zaniechanie, w tym również zachowanie umyślne bądź nieumyślne, będące także wynikiem niedbalstwa, pod warunkiem, że zachowanie to jest istotne ze społecznego punktu widzenia.

Rekonstruując pojęcie czynu dla celów prawa karnego, należy uwzględniać założenia wszystkich omówionych wyżej koncepcji. Przyjmuje się zatem, że na gruncie prawa karnego czynem człowieka jest zarówno działanie, jak i zaniechanie ciążących nań obowiązków. Czyn ten może być popełniony zarówno umyślnie, jak i nieumyślnie. Zachowanie to jest zdeterminowane i sterowane wolą jednostki, a także posiada wartość i znaczenie społeczne.

Elementy wyłączające przestępczość czynu

Niespełnienie kryteriów czynu rozumianego jako element składowy definicji przestępstwa ma miejsce w przypadku wystąpienia:

• siły wyższej;
• przymusu względnego;
• odruchu bezwarunkowego;
• odruchu zautomatyzowanego;
• zaniechania realizacji obowiązku, który jest niewykonalny;
• zachowań niezależnych od woli jednostki.

Siła wyższa

Nie popełnia przestępstwa osoba, której zachowanie, mimo że wypełnia znamiona ustawowe zabronionego karnie zachowania, nie spełnia kryteriów czyn przestępnego. W takim ujęciu, nie stanowi czynu zachowanie człowieka popełnione w warunkach siły wyższej (vis absoluta), czyli pod wpływem bezwzględnego, nieodpartego przymusu fizycznego.

Przymus względny

Od przymusu bezwzględnego, jako okoliczności wyłączającej zaistnienie czynu będącego podstawą przestępstwa, należy odróżniać tzw. przymus względny (psychologiczny) – vis compulsiva. Nie wynika on z braku czynu jako składowej przestępstwa, lecz z niespełnienia innych ogólnych znamion przestępstwa, takich jak bezprawność zachowania lub jego zawinienie. Dane zachowanie jest więc w tym przypadku objęte stanem wyższej konieczności (w zależności od okoliczności zdarzenia z art. 26 § 1 lub 2 k.k.).

Odruch bezwarunkowy

W rozumieniu prawnokarnym nie stanowi przestępstwa, z uwagi na brak czynu, działanie sprawcy w warunkach odruchu bezwarunkowego. Jest to zachowanie nieświadome, niepodlegające kontroli, będące automatyczną reakcją obronną organizmu na określony bodziec zewnętrzny.

Odruch zautomatyzowany

Od sytuacji bezwarunkowej, automatycznej reakcji organizmu na bodziec zewnętrzny należy natomiast odróżnić zachowanie sprawcy w warunkach tzw. odruchu zautomatyzowanego, który jest reakcją świadomą sprawcy, choć nieuświadamioną sobie przez niego w momencie realizacji czynu. Chodzi tu o czynności wielokrotnie powtarzane każdego dnia.

Zaniechanie realizacji obowiązku i zachowanie niezależne od woli jednostki

Analogicznie do odruchu bezwarunkowego, tzn. niemożności poddanie swojego zachowania kontroli, nie będzie stanowiło przestępstwo zaniechanie realizacji obowiązku, który jest niewykonalny lub zachowanie niezależne od woli jednostki, a stanowiących skutek przypadkowych awarii lub niewłaściwego działania urządzeń technicznych.

The post Pojęcie przestępstwa i jego struktura – część pierwsza appeared first on OWO Adwokaci.